Sự tích chùa Một Cột

Trước hết chỉ có nước.

Một mặt nước phẳng, tối và yên, không một gợn sóng, rộng đến mức không nhìn thấy bờ bên kia. Nước lạnh. Có một người đang ở dưới đó, trong thứ nước lặng ấy, không biết mình đang ở đâu.

Rồi giữa mặt nước, một đài sen từ từ mở ra.

Cánh sen trắng, dày và mát, xếp vòng quanh nhau, cánh nọ đỡ lấy cánh kia, cùng vươn lên cao khỏi mặt nước. Trên đài sen ấy có một người ngồi rất tĩnh. Gương mặt hiền, mắt nhìn xuống, tà áo buông thành nếp mềm trên cánh sen trắng.

Người ngồi trên đài sen không nói một lời nào.

Người chỉ chậm rãi đưa một bàn tay ra.

Và bàn tay ấy nâng người đang ở dưới nước kia lên. Lên khỏi mặt nước lạnh, lên khỏi bóng tối, lên tận đài sen.

Đúng vào lúc ấy, người nằm mơ mở mắt.

Ông tỉnh giấc trong bóng tối. Trên đầu ông là mái điện. Ngoài kia, xa xa, có tiếng trống canh của một kinh thành lớn, kinh thành Thăng Long. Ông là vua Lý Thái Tông, và giấc mơ vừa rồi còn nguyên trong lòng ông, mát và rõ như vừa mới xảy ra.

Người ngồi trên đài sen, vua nhận ra ngay.

Đó là Đức Quan Âm. Vị Bồ Tát mà người Việt mình vẫn kính thờ, từ thời ấy cho đến bây giờ. Bàn tay đưa ra trong giấc mơ đêm ấy là bàn tay của Người.

Sáng hôm sau, vua thuật lại giấc mơ ấy cho quần thần nghe. Lời vua thuật buổi ấy, sách xưa còn chép lại, nên đến giờ mình vẫn biết vua đã kể những gì.

Buổi sáng đó, sân điện còn vương hơi lạnh đầu mùa đông. Các vị đại thần đứng thành hàng, áo mũ chỉnh tề, im lặng nghe vua kể về một mặt nước, về một đài sen mở ra, và về một bàn tay đưa ra nâng người lên.

Kể xong thì trong hàng có tiếng bàn nhau, rất nhẹ.

Chuyện một bàn tay nâng nhà vua lên khỏi mặt nước, có người trong triều nghe mà thấy khó hiểu. Người xưa chép lại rằng có kẻ cho đó là điềm lạ, một dấu hiệu không lành. Không ai to tiếng. Không ai nói thẳng ra. Chỉ là một nỗi băn khoăn đi từ người này sang người kia, như gió lùa dọc một hàng cột gỗ.

Vua nghe hết những lời ấy.

Rồi một vị thiền sư lên tiếng. Người sau còn nhớ tên vị ấy: Thiền Tuệ.

Vị thiền sư không bàn xem giấc mơ là lành hay chẳng lành. Ông không đoán, không giải điềm. Cả triều đang hỏi nhau giấc mơ ấy báo điều gì. Còn ông thì hỏi một câu khác: giấc mơ ấy đẹp đến thế, sao mình không làm cho nó đứng được trên mặt đất?

Ông khuyên vua đừng đoán nữa. Hãy dựng nó lên. Dựng bằng đá, đúng thứ vua đã thấy trong mơ.

Nghĩa là làm một ngôi chùa. Cắm xuống một cây cột đá. Trên đỉnh cột, làm một đài sen. Và trên đài sen, đặt tượng Đức Quan Âm, đúng như hình ảnh trong giấc mơ đêm ấy.

Cả triều im lặng.

Trong đầu các vị đại thần, chùa là nhiều gian, nhiều cột, mái nối vào mái, hàng cột này đỡ cho hàng cột kia. Còn lời khuyên vừa rồi thì chỉ có đúng một cây cột. Một cột thôi, đứng một mình, đỡ tất cả những gì ở trên. Cả nhà cứ hình dung một mái nhà mà chỉ có một cái chân, sẽ hiểu vì sao cả triều lặng đi như thế.

Vua nghe, và vua thuận.

Mùa đông năm ấy, vào tháng mười, năm Kỷ Sửu, tức năm một nghìn không trăm bốn mươi chín, sử nước ta chép lại một dòng rất ngắn. Dòng ấy nói rằng chùa được dựng, và chùa mang tên Diên Hựu.

Chỉ một dòng chữ. Nhưng cái mà dòng chữ ấy nói tới thì đứng được trên mặt đất, đúng như trong giấc mơ.

Rồi chùa dựng xong.

Và điều xảy ra sau đó mới là điều đặt tên cho ngôi chùa. Các nhà sư đến tụng kinh ở đấy. Nhưng họ không ngồi yên một chỗ. Chuyện còn kể rằng các vị đi vòng quanh ngôi chùa mà tụng, vòng này tiếp vòng khác, hết một vòng lại bắt đầu một vòng nữa, tiếng kinh đều đều không dứt. Họ tụng để cầu cho vua sống lâu.

Và cái tên của chùa sinh ra từ chính lời cầu ấy. Diên Hựu. Hai chữ ấy nghĩa là phúc lành lâu dài. Gọn hơn nữa thì chỉ bốn chữ: mãi mãi tốt lành.

Gần một nghìn năm đã đi qua kể từ mùa đông năm Kỷ Sửu ấy.

Hôm nay, giữa lòng Hà Nội, giữa dòng xe và tiếng người, vẫn còn nguyên hình ảnh ấy. Một cây cột mọc lên từ mặt nước. Trên đầu cột, một đài sen.

Không có gian nào bên cạnh. Không có hàng cột nào đỡ thêm. Chỉ một cây cột, một đài sen, và mặt nước lặng dưới chân.

Người ta gọi nó thật ngắn, gọi đúng những gì mắt nhìn thấy: chùa Một Cột. Còn cái tên đặt cho nó từ mùa đông năm Kỷ Sửu thì vẫn còn nguyên, trong hai chữ Diên Hựu, phúc lành lâu dài.

Nếu có ngày cả nhà đứng bên chân cột ấy, đừng chỉ nhìn cây cột. Hãy ngước lên nhìn cái đài sen trên đỉnh.

Đúng cái đài sen đã mở ra giữa mặt nước, trong giấc mơ của một đêm mùa đông, gần một nghìn năm trước.