Sự tích Hồ Gươm

Giữa đêm khuya, trên một khúc sông vắng, người làng chài tên Lê Thận kéo lưới lên. Lưới nặng. Nhưng không phải cá. Một thanh sắt dài óng ánh nằm dưới đáy lưới, phát ra thứ ánh sáng lạnh như nước trăng. Ông vứt đi. Thả lưới lần hai, rồi lần ba, cũng thanh sắt ấy trở về. Bấy giờ, cả nước đang trong tay quân Minh.

Đây là chuyện xưa kể lại, sách cổ chép rằng, không phải sự kiện có thể đào lên mà xem. Nhưng đây là câu chuyện giải thích tại sao một cái hồ nhỏ giữa lòng Hà Nội lại mang cái tên đẹp đến thế: Hoàn Kiếm, tức là Trả Gươm.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào đầu thế kỷ mười lăm, quân nhà Minh từ phương Bắc tràn xuống chiếm Đại Việt, đổi tên nước, bắt dân làm theo phong tục phương Bắc. Đất nước chìm trong ách đô hộ, người tài bị bóc lột, kẻ sĩ bị ép buộc. Đó là những năm tháng mà người Việt nhớ mãi như một vết thương lớn.

Ở vùng rừng núi Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa, có một người đã quyết định đứng dậy. Người ấy tên là Lê Lợi.

Sách xưa kể rằng thuở buổi đầu khởi nghĩa, nghĩa quân Lam Sơn thế yếu lực mỏng, phải nương náu trong rừng, nhiều lần trốn chạy, nhiều lần trắng tay. Lê Lợi lo lắng không biết lấy gì để giữ lòng người theo mình, lấy sức mạnh nào mà đối đầu với cả một đạo quân hùng mạnh từ phương Bắc.

Đó là lúc câu chuyện về thanh gươm thần bắt đầu.

Sách cổ chép nhiều dị bản, nhưng có một dị bản được kể nhiều nhất và đầy đủ nhất. Người làng chài Lê Thận, sau ba lần kéo lưới đêm đó, đã mang thanh sắt lạ về nhà để dành, không biết đó là gì.

Ít lâu sau, Lê Lợi ghé thăm. Trong bóng tối, thanh sắt ấy bỗng phát ra một thứ ánh sáng xanh kỳ lạ, rọi sáng cả góc nhà. Lê Lợi cầm lên xem, nhận ra đây là một lưỡi gươm. Lưỡi gươm sắc bén, nhưng thiếu mất chuôi.

Rồi một hôm khác, Lê Lợi một mình dạo trong rừng. Trên một ngọn cây cao, ông thấy một vật gì đó lấp lánh. Trèo lên, ông tìm thấy một cái chuôi gươm, nạm ngọc, chạm trổ tinh xảo, hình dáng như chuôi của đúng cái lưỡi gươm mà Lê Thận đang giữ. Ông mang về, ghép thử.

Lưỡi và chuôi khớp nhau hoàn hảo, như chưa bao giờ tách rời.

Và khi nhìn kỹ vào thân gươm, Lê Lợi thấy ba chữ khắc sâu vào trong kim loại: Thuận Thiên. Nghĩa là thuận theo ý Trời. Người người trong nghĩa quân truyền tai nhau, rằng đây là gươm thần Long Vương ban cho, rằng Long Vương, vị vua của thế giới dưới nước, thương xót dân Việt mà sai Rùa Vàng mang gươm lên trao cho người có thể cứu được đất nước.

Từ hôm ấy, mọi chuyện thay đổi.

Sách xưa kể rằng với thanh gươm Thuận Thiên trong tay, Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn như có thêm sức mạnh không thể giải thích. Những trận trước còn rút lui, những trận sau bắt đầu thắng. Từ rừng núi Thanh Hóa, đoàn quân ấy tiến dần ra phía Bắc, qua các trận Chi Lăng, Xương Giang, mỗi trận một lần đẩy quân Minh thêm một bước về phía bại vong. Mười năm kháng chiến, mười năm bền bỉ, và cuối cùng, năm một nghìn bốn trăm hai mươi bảy, quân Minh phải rút về nước.

Đất nước thái bình.

Năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế tại Thăng Long, lấy hiệu là Lê Thái Tổ, đặt niên hiệu Thuận Thiên, phục hồi quốc hiệu Đại Việt. Người anh hùng áo vải từ núi rừng Lam Sơn nay ngồi trên ngai vàng ở kinh đô.

Nhưng câu chuyện vẫn chưa hết.

Sách cổ chép rằng một ngày, không lâu sau khi đất nước thái bình, vua Lê Thái Tổ ngự thuyền dạo trên hồ Tả Vọng, tức cái hồ rộng nằm trong lòng Thăng Long. Hồ yên tĩnh, gió thổi nhẹ, cảnh vật thanh bình như chưa bao giờ có chiến tranh.

Đang dạo, vua thấy mặt hồ bỗng gợn lên. Rồi từ đáy hồ, một con rùa vàng khổng lồ từ từ nổi lên, to lớn hơn bất kỳ con rùa nào vua từng thấy. Rùa ngẩng đầu lên, ánh mắt hiền hòa, chậm rãi nói, hoặc ra hiệu theo cách chỉ vua hiểu được, rằng: đã đến lúc trả gươm về Long Cung.

Vua Lê Thái Tổ đứng trong thuyền, nhìn con rùa vàng, rồi nhìn thanh gươm Thuận Thiên bên mình. Ông hiểu. Gươm này không phải của ông. Gươm được trao để làm một việc, và việc ấy đã xong. Đất nước đã bình, dân đã an, gươm phải trở về chỗ của nó.

Nhẹ nhàng, vua dâng gươm lên. Ông không tiếc. Hay tiếc mà không giữ lại được, vì có những thứ chỉ mượn chứ không thuộc về ai. Và như một điều kỳ diệu trong câu chuyện xưa kể lại, thanh gươm Thuận Thiên như tự nó bay ra khỏi tay vua, lướt qua không khí rồi rơi vào miệng Rùa Vàng đang há sẵn. Rùa ngậm gươm, từ từ lặn xuống, sâu hơn, sâu hơn nữa, cho đến khi mất hẳn vào vùng nước tối bên dưới.

Mặt hồ trở lại phẳng lặng, như không có gì xảy ra.

Vua Lê Thái Tổ đứng nhìn thật lâu. Rồi ông quay lại và đặt cho cái hồ một cái tên mới. Không còn gọi là hồ Tả Vọng nữa. Từ hôm nay, hồ có tên là Hoàn Kiếm, nghĩa là Trả Gươm. Để muôn đời sau còn nhớ rằng ở đây, vào một buổi sáng thanh bình, một vị vua đã trả lại thứ mà ông không cần giữ nữa, vì đất nước đã được cứu.

Và người Hà Nội còn có cách gọi gần gũi hơn nữa, ngắn và ấm: Hồ Gươm.

Câu chuyện ấy đã sống gần sáu trăm năm trong lòng người Việt, và vẫn còn nguyên vẹn sức rung cảm: sức mạnh để bảo vệ đất nước được trao khi cần, và phải trả lại khi xong.

Cả nhà ơi, mỗi khi đứng bên bờ hồ Hoàn Kiếm nhìn ra Tháp Rùa giữa mặt nước buổi sớm, hãy nghĩ đến buổi sáng thanh bình ấy. Dưới làn nước xanh thẳm, câu chuyện vẫn còn đó, lặng lẽ và sâu thẳm, như thanh gươm nằm trong tay Rùa Vàng từ buổi sáng xa xưa ấy đến tận hôm nay.