Sự tích Hồ Tây
Buổi chiều tà bên Hồ Tây, khi ánh mặt trời chạm xuống mặt nước phía tây thành phố, cả nhà sẽ thấy điều kỳ lạ: mặt hồ như bắt lửa, óng ánh vàng rực từ bờ này sang bờ kia. Người Hà Nội nhìn cái màu vàng ấy và nhớ đến một câu chuyện rất cũ. Câu chuyện giải thích tại sao cái hồ lớn nhất thành phố lại mang cái tên cổ xưa đẹp đến thế: Kim Ngưu — con trâu vàng.
Đây là truyền thuyết dân gian, cả nhà nhé, được sách cổ Lĩnh Nam chích quái ghi lại từ thời Trần-Lê. Đây là cách người Hà Nội xưa nhìn vào cái hồ bao la phía tây kinh thành và tự hỏi: hồ này từ đâu mà ra?
Chuyện xưa kể rằng có một vị thiền sư người Việt, mà nhiều dị bản gọi là Khổng Minh Không, lặn lội sang tận phương Bắc để học đạo và học nghề đúc đồng. Không phải từ sách. Mà từ năm tháng khổ luyện và phép thần thông tích lũy trên đường dài. Và khi trở về Đại Việt, ông mang theo một thứ không ai ngờ được.
Chuyện kể rằng nhà sư dùng phép thần thông thu gom đồng từ đất Trung Quốc, mang về Đại Việt. Từ khối đồng ấy, ông cho đúc nên một quả chuông đồng khổng lồ. Chuông to đến mức tiếng ngân của nó không nằm trong một ngôi làng, không nằm trong một vùng đất mà lan ra khắp chân trời. Khi chuông được đánh lên lần đầu, tiếng đồng vang lên rồi cứ thế mà đi, qua núi, qua sông, vượt qua biên giới, vọng ngược về phương Bắc, nơi mà đồng đúc chuông vốn lấy từ đó.
Bấy giờ, ở phương Bắc xa xôi, có một con trâu vàng. Thần vật sống từ ngàn xưa, chưa ai thấy con trâu nào như vậy.
Và khi tiếng chuông từ phương Nam vọng tới, con trâu vàng đang nằm yên bỗng ngẩng đầu lên.
Vì sao? Chuyện kể rằng chuông đúc từ đồng của phương Bắc, đồng quê hương của chính con trâu ấy. Tiếng chuông đồng ngân lên, vang vào tai trâu như tiếng của đất mẹ, như tiếng mẹ gọi con từ xa. Trâu vàng nghe tiếng chuông mà tưởng là tiếng mẹ vọng về, tưởng là quê hương đang réo gọi.
Và con trâu bỏ chạy.
Trâu chạy về phía tiếng chuông. Chạy về phương Nam. Chạy qua núi không dừng, chạy qua sông không nghỉ. Đất rung bên dưới mỗi bước chân. Trâu không biết mỏi, không biết đói, chỉ biết chạy theo tiếng chuông vọng từ phương Nam.
Và trâu chạy đến vùng đất phía tây kinh thành Thăng Long.
Nơi đó, khi ấy, là đất trù phú bên bờ một khúc sông. Trâu vàng đến đây thì bắt đầu húc đất, dẫm đạp, vùng vẫy, tìm kiếm tiếng chuông mà nó nghe thấy vọng lên từ mặt đất bên dưới. Đất sụp xuống từng mảng. Nước từ lòng đất trào lên. Đất vùng vẫy, nước dâng cao, và một cái hồ lớn bắt đầu hình thành, rộng hơn, sâu hơn, mỗi lúc một mênh mông hơn dưới những bước chân và cú húc của con trâu không biết mỏi.
Rồi trâu lặn xuống. Xuống sâu hơn, sâu hơn nữa, vào lòng hồ vừa tự tay nó tạo ra. Và biến mất vào vùng nước tối sâu bên dưới.
Mặt nước phẳng lặng trở lại.
Còn lại là một cái hồ lớn bao la, mênh mang phía tây kinh thành Thăng Long.
Trong các tư liệu địa lý cổ về Thăng Long, cái hồ ấy được gọi bằng nhiều tên. Có tên Hồ Dâm Đàm, nghĩa là hồ mù sương, vì buổi sớm sương khói mờ ảo trên mặt nước. Có tên Đoài Hồ, tức hồ phía tây. Và đặc biệt là Hồ Kim Ngưu — hồ trâu vàng. Cái tên Kim Ngưu ấy chính là dấu vết còn lại trong địa danh từ câu chuyện ngàn năm trước. Hồ Tây là tên phổ biến nhất ngày nay, nhưng cái tên cổ Kim Ngưu vẫn còn đó trong sử sách và trí nhớ người Hà Nội.
Ngày nay Hồ Tây là hồ nước ngọt lớn nhất nội thành Hà Nội, với diện tích khoảng năm trăm héc ta. Quanh bờ hồ có chùa Trấn Quốc, một trong những ngôi chùa cổ nhất Hà Nội, và nhiều đền, chùa, miếu gắn với lịch sử nghìn năm của vùng đất phía tây kinh thành. Buổi chiều trên Hồ Tây có thứ ánh sáng mà không nơi nào khác ở Hà Nội có được. Mặt nước rộng đến mức chân trời như gần lại. Ánh hoàng hôn trải vàng trên sóng như muốn nhắc người đứng bờ nhớ đến cái tên cũ: Kim Ngưu, hồ của trâu vàng.
Cả nhà ơi, lần sau đứng bên bờ Hồ Tây buổi chiều tà, nhìn ánh vàng rực rỡ phản lên từ mặt nước mênh mang, hãy nghĩ đến câu chuyện này. Ánh vàng ấy là của mặt trời, đương nhiên rồi. Nhưng trong trí tưởng tượng của người Hà Nội từ nghìn năm trước, đó còn là ánh phản chiếu từ bộ lông óng ánh của con trâu vàng đang ngủ yên dưới lòng hồ. Vẫn còn đó, im lặng và kỳ diệu. Kể mãi câu chuyện về buổi đầu khi tiếng chuông đồng vang lên, và một con trâu vàng đã lắng nghe, tưởng là tiếng mẹ gọi từ xa.