Suối Mỡ
Có những dòng suối chỉ là suối. Và có những dòng suối trở thành câu chuyện.
Suối Mỡ thuộc loại thứ hai.
Nơi này nằm ở xã Nghĩa Phương, tỉnh Bắc Ninh, khu vực huyện Lục Nam, Bắc Giang cũ. Từ Hà Nội đến đây khoảng tám mươi cây số. Suối chảy trong thung lũng núi Huyền Đinh, phía Tây Yên Tử, tạo thành nhiều bậc thác và bồn tắm tự nhiên giữa rừng cảnh quan hơn một nghìn hai trăm héc ta.
Nhưng điều khiến Suối Mỡ khác với bất kỳ con suối nào trong vùng là hệ thống đền thờ dọc dòng nước. Ba ngôi đền được dựng tại ba điểm khác nhau dọc theo suối: đền Hạ ở phần thấp, đền Trung ở giữa và đền Thượng ở trên cao. Cả ba đều thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn, còn được gọi là công chúa Quế Mỵ Nương.
Theo truyền thuyết địa phương, bà là người có công khai nguồn nước, khiến vùng đất này trở nên màu mỡ và dân cư có thể canh tác. Đó là cách người xưa dùng hình ảnh thần thánh để giải thích mối liên hệ giữa con người và nguồn nước, một lớp kể dân gian bao đời được gìn giữ bên dòng suối này.
Khu di tích này đã được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm tám mươi tám. Lễ hội đền Suối Mỡ, diễn ra vào cuối tháng Ba đầu tháng Tư âm lịch hằng năm, được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm hai nghìn không trăm mười lăm.
Tuyến tham quan theo đúng dòng suối. Bắt đầu từ đền Hạ, đi lên đền Trung, rồi lên đền Thượng. Dọc đường là tiếng nước, tiếng lá và cảnh những bậc đá ướt. Nguồn của Ban Quản lý mô tả đoạn đẹp nhất là từ đền Thượng xuống đền Trung, nơi có năm bậc thác mẹ con. Ở đó nước đổ từ bậc này sang bậc khác, tạo ra âm thanh và hình ảnh khó quên.
Dọc tuyến còn có thác Suối Mỡ, thác Thùm Thùm và hồ Suối Mỡ với diện tích hơn ba mươi héc ta. Xung quanh hồ có bãi cỏ phù hợp với dã ngoại hoặc nghỉ ngơi. Ai muốn đi xa hơn, tuyến còn mở rộng đến vọng Ngắm Trăng, đỉnh Rông Khế và đỉnh Thượng Ngàn, nơi núi rừng Huyền Đinh trải ra bốn phía.
Khu rừng cảnh quan hơn một nghìn hai trăm héc ta bao quanh giữ cho dòng suối mát lành qua tất cả các mùa. Đó là lý do mà tiếng nước ở đây trong đến vậy, và bóng cây che mát đến tận những bậc đá sâu nhất trong rừng.
Suối Mỡ là một chỗ hiếm gặp: vừa có cảnh thiên nhiên, vừa có câu chuyện văn hóa, vừa có không khí tâm linh. Không nhất thiết phải tin vào bất cứ điều gì, chỉ cần đi chậm và lắng nghe tiếng nước.