Tam đại con gà

Tiếng đọc bài vang lên lanh lảnh từ gian nhà nhỏ đầu xóm. Mùi mực tàu khô thoang thoảng. Mấy đứa trẻ ngồi xếp hàng trên chiếu, lưng thẳng tắp, mắt nhìn lên bảng. Thầy đồ ngồi trước, áo dài, khăn xếp chỉnh tề, gõ nhẹ roi tre vào mặt bàn theo nhịp. Trông oai lắm.

Ngày xưa, có một anh chàng trong làng. Anh học được dăm ba chữ, ít hơn người đi học thật sự rất nhiều, nhưng lại hơn hẳn mấy bác nông dân quanh xóm chưa bao giờ cầm bút. Thế là anh tự nghĩ: mình biết chữ hơn người trong làng, chắc cũng đủ để dạy học. Anh liều mình đứng ra làm thầy đồ.

Đám học trò trong xóm lần lượt đến. Cha mẹ chúng không biết chữ, nên cũng không kiểm tra được thầy dạy có đúng không. Thầy dạy những chữ thầy biết, trò đọc theo rầm rầm. Mọi chuyện ban đầu êm xuôi.

Cả nhà ơi, đây là câu chuyện cười mà ông bà ta kể từ bao đời, về một ông thầy, một chữ khó, và một lý lẽ không ai nghĩ ra nổi.

Rồi một hôm, thầy mở sách ra dạy bài mới. Thầy đọc đến đoạn có hai chữ lạ: chữ "dủ dỉ." Thầy nhìn hai chữ ấy. Nhìn lần nữa. Rồi lại nhìn. Thầy không biết hai chữ ấy nghĩa là gì.

Bụng thầy đánh thót. Học trò đang ngồi nhìn, chờ thầy dạy. Thầy hắng giọng, rồi nói thật bình thản: các trò đọc khẽ thôi nhé, thầy muốn giữ gìn tiếng, không để bay xa. Rồi thầy gập sách, nói hôm nay học đến đây, ngày mai học tiếp.

Đám học trò gật đầu. Chúng chưa biết thầy không đọc được hai chữ ấy.

Tối hôm đó, thầy thắp đèn, nhìn lại hai chữ "dủ dỉ." Nghĩ mãi không ra. Thầy biết trong làng có miếu thổ thần ở góc vườn, người ta nói thổ thần biết tất cả mọi chuyện. Thầy thắp nhang, chắp tay khấn nhỏ: con kính lạy thổ thần, gặp hai chữ này chẳng biết nghĩa, xin thổ thần chỉ giáo.

Đêm đó thầy nằm mơ thấy một ông lão râu tóc bạc phơ hiện ra, nói giọng trầm ấm: chữ "dủ dỉ" là chữ "kê," nghĩa là con gà.

Thầy tỉnh dậy, mừng khấp khởi. Con gà! Thầy lẩm nhẩm mãi cho nhớ: dủ dỉ là con gà, dủ dỉ là con gà.

Sáng hôm sau, thầy vào lớp, mở sách, hào hứng lắm. Thầy chỉ vào hai chữ "dủ dỉ" rồi dõng dạc đọc to: dủ dỉ là con dù dì!

Học trò đọc theo, lanh lảnh: dủ dỉ là con dù dì!

Thầy gật đầu hài lòng. Buổi học hôm ấy trôi qua êm thấm.

Nhưng tối hôm đó, có đứa học trò về nhà đọc lại trước mặt cha. Người cha nghe, thoáng ngẩn ra. Ông không học nhiều, nhưng cũng từng nghe người ta nói chữ kê là con gà. Ông nhíu mày, hỏi con: thầy dạy thế này à? Hôm sau ông đến tìm thầy đồ, hỏi thẳng: thưa thầy, chữ "dủ dỉ" này thầy dạy là "con dù dì," nhưng tôi nghe người ta nói là con gà, xin thầy giải thích.

Thầy đồ đứng yên một giây. Bụng thầy biết mình đã dạy sai. Thổ thần bảo là con gà, mà thầy lại nói là con dù dì. Nhưng thầy không thể nhận sai trước mặt phụ huynh.

Thầy đằng hắng một cái. Rồi nhìn thẳng vào mặt người cha, nói rất điềm tĩnh, rất tự tin, như người đang giải thích điều hiển nhiên: ông hỏi thế là chưa hiểu ý của tôi rồi. Tôi dạy như vậy là có dụng ý. Ông có biết tam đại con gà là gì không?

Người cha ngớ ra, hỏi: tam đại con gà là gì ạ?

Thầy đồ nói, giọng từ tốn như đang giảng bài.

Tam đại nghĩa là ba đời. Mà con gà thì có ba đời: gà trống là gà. Gà mái cũng là gà. Gà con lại cũng là gà.

Ba đời đều là gà. Đó là tam đại con gà!

Tôi dạy "con dù dì" là để trò nhớ rằng dù là đời nào, tất cả đều là gà hết. Ý nghĩa sâu xa là vậy đó.

Người cha nghe xong, đứng im, không biết nói gì.

Thầy đồ thấy người cha im lặng, bèn gật đầu một cái như đã kết thúc buổi giải thích, rồi thủng thẳng quay vào trong nhà.

Truyện cười "Tam đại con gà" được học giả Nguyễn Đổng Chi sưu tầm trong Tuyển tập truyện cười Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội. Từ lâu truyện đã được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn Trung học cơ sở.

Còn trong gian nhà nhỏ đầu xóm, mấy đứa học trò vẫn đang đọc to, lanh lảnh, đúng như thầy dạy.

Dủ dỉ là con dù dì! Ba đời đều là gà. Tam đại con gà!