Thần Sarasvati

Có một buổi sáng, ở đâu đó trong ngôi làng cổ Ấn Độ, một đứa trẻ lần đầu tiên cầm cành lau xuống cát. Tay run nhẹ. Nét chữ đầu tiên hiện ra trên nền đất, chưa thẳng, chưa đẹp, nhưng nó ở đó. Và người ta nói rằng đúng lúc đó, xa xa có tiếng đàn vina ngân lên từ chốn vô hình.

Tiếng đàn ấy là của Sarasvati.

Cả nhà ơi, trong thế giới thần thoại Hindu, mỗi vị thần cai quản một sức mạnh căn bản của vũ trụ. Brahma sáng tạo, Vishnu bảo tồn, Shiva hủy diệt và tái sinh. Nhưng có một nữ thần đứng ở một vị trí khác, vị trí mà không có bất kỳ sức mạnh nào trong số đó có thể hoạt động nếu thiếu đi. Đó là Sarasvati, nữ thần của tri thức, âm nhạc, nghệ thuật và ngôn ngữ.

Theo tài liệu của Khoa Đông phương học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Sarasvati là vợ của Brahma và là "hình ảnh nhân hoá của trí thức", cái hiểu biết làm cho mọi sự sáng tạo trở nên có ý nghĩa.

Hình ảnh của bà thật đẹp. Sarasvati mặc trang phục trắng, màu của sự trong sáng và thuần khiết tâm linh. Bà ngồi trên hoa sen trắng hoặc cưỡi trên lưng thiên nga trắng Hamsa. Bốn cánh tay cầm bốn thứ: cuốn sách tri thức, cây đàn vina của âm nhạc và nghệ thuật, chuỗi hạt tu tập tâm linh, và bình nước thiêng mang sức mạnh sáng tạo và thanh tẩy.

Cả nhà hãy chú ý đến con thiên nga Hamsa.

Theo truyền thống Hindu, thiên nga Hamsa có khả năng tách sữa ra khỏi nước khi chúng hoà lẫn vào nhau. Đó là lý do thiên nga trở thành biểu tượng của sự phân biệt, khả năng nhìn thấy sự thật trong biển ảo tưởng. Và đó chính xác là điều Sarasvati trao cho người học: không chỉ là kiến thức, mà là khả năng nhìn thấy điều đúng giữa muôn vàn điều sai.

Nhưng trong số tất cả những gì Sarasvati đại diện, có một điều đặc biệt hơn cả: ngôn ngữ.

Bà gắn với danh hiệu Vak, có nghĩa là "lời nói thiêng", sức mạnh của ngôn từ tạo nên thực tại. Theo truyền thuyết Hindu, chính Sarasvati đã tạo ra tiếng Sanskrit, ngôn ngữ thiêng của kinh Vệ-đà. Câu chuyện này là huyền thoại tôn giáo, không phải lịch sử đã xác minh. Nhưng thông điệp của nó rất rõ: ngôn ngữ là một món quà từ cõi thiêng, để con người đặt tên cho thế giới, nói với nhau, và truyền lại hiểu biết qua bao nhiêu thế hệ.

Và trước khi Sarasvati trở thành nữ thần, bà đã từng là một dòng sông.

Trong kinh Rig-Veda, bộ kinh Vệ-đà cổ xưa nhất của Ấn Độ, Sarasvati xuất hiện như nữ thần của một dòng sông thiêng, được ca ngợi vì "nuôi dưỡng đất đai và tâm trí". Theo văn bản Vệ-đà, về sau dòng sông biến mất tại nơi gọi là Vinasana, hoà vào dòng Ganga và Yamuna một cách vô hình.

Cả nhà hãy hình dung dòng sông ấy không biến mất, mà chuyển mình thành điều gì đó khác, vô hình nhưng vẫn chảy, vẫn nuôi dưỡng, vẫn có ở khắp nơi. Giống như tri thức, khi được truyền đi, không mất đi mà nhân lên.

Ngày nay, nhiều gia đình Hindu trên khắp thế giới dành ngày lễ Vasant Panchami, tức ngày thứ năm của mùa xuân, để tôn vinh nữ thần. Sách vở và nhạc cụ được xếp trước tượng Sarasvati để cầu phước. Theo phong tục, trẻ em viết những chữ cái đầu tiên đúng vào ngày đó, như nghi lễ mở đầu hành trình học hỏi. Người ta mặc trang phục màu vàng và dâng lễ vật. Trong nghi lễ ấy, không ai nghĩ đến điểm số. Người ta nghĩ đến sự biết ơn vì được sinh ra với khả năng học hỏi, với đôi mắt đọc được sách, với đôi tai nghe được nhạc.

Dấu tích của Sarasvati không chỉ còn trong kinh sách.

Ngay trên đất Việt Nam, tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, có một phù điêu Sarasvati có niên đại thế kỷ mười hai. Theo cổng thông tin du lịch Đà Nẵng, phù điêu mô tả bà như "nữ thần duyên dáng, cưỡi trên lưng ngỗng Hamsa hay ngồi trên đài sen", tay cầm đàn vina, sách, chuỗi hạt và lọ nước thiêng. Người Chăm đã đưa hình tượng Sarasvati từ Ấn Độ vào nghệ thuật của mình, tạo nên một nét giao hoà văn hoá đẹp đẽ trên dải đất miền Trung.

Cả nhà có thể đến Bảo tàng Điêu khắc Chăm và đứng trước tấm phù điêu đá nghìn năm ấy. Nhìn vào đôi tay của bà, cầm đàn vina, và nghĩ đến tất cả những gì đôi tay đó đại diện: âm nhạc, ngôn ngữ, học vấn, nghệ thuật.

Rồi nhìn vào con thiên nga Hamsa dưới chân bà. Đôi cánh trắng, yên tĩnh, sẵn sàng bay. Mỗi đứa trẻ ngồi vào bàn học hôm nay, mỗi trang sách được lật ra, mỗi nốt nhạc được tập đánh lần đầu, đều là một khoảnh khắc của Sarasvati còn sống mãi.

Phước lành của nữ thần tri thức không nằm ở ngôi đền xa xôi nào. Phước lành ấy nằm ngay trong tay những đứa trẻ đang học bài tối nay.