Thành cổ Diên Khánh
Cách trung tâm Nha Trang khoảng mười kilômét về phía tây bắc, một tòa thành hơn hai trăm năm tuổi vẫn đứng vững giữa đô thị hiện đại. Người dân vẫn đi qua cổng thành mỗi ngày. Trẻ em vẫn chơi dưới bóng tường thành. Và bên dưới tất cả những điều bình thường ấy là một di tích lịch sử quốc gia đã chứng kiến hơn hai trăm năm thăng trầm của xứ Khánh Hòa.
Cả nhà đang đứng tại Thành cổ Diên Khánh, nay thuộc khu vực xã Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa. Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, thành được Nguyễn Ánh cho xây dựng năm một nghìn bảy trăm chín mươi ba, có diện tích khoảng ba mươi sáu nghìn mét vuông và được thiết kế theo kiểu Vauban.
Kiểu Vauban là gì? Đây là hệ thống thành lũy phổ biến ở Tây Âu vào thế kỷ mười bảy và mười tám, do kỹ sư quân sự người Pháp Vauban phát triển. Điểm đặc trưng là tường thành không đi theo đường thẳng hay hình chữ nhật đơn giản, mà uốn khúc với các góc nhô ra để lực lượng phòng thủ có thể quan sát và bắn chéo vào hai bên. Kết hợp với hào nước bên ngoài, hệ thống này tạo ra nhiều lớp phòng thủ hiệu quả. Điều thú vị là Nguyễn Ánh đã áp dụng kiểu kiến trúc Tây Âu này vào điều kiện Việt Nam, dùng vật liệu đất thay vì đá hoặc gạch nung như ở châu Âu.
Báo Nhân Dân ghi sau khi Nguyễn Ánh chiếm vùng Diên Khánh từ tay Tây Sơn năm một nghìn bảy trăm chín mươi ba, ông nhận thấy đây là địa bàn hiểm yếu và cho xây dựng thành làm căn cứ. Báo Văn Hóa ghi công trình này trở thành trung tâm chính trị, hành chính của tỉnh Khánh Hòa từ năm một nghìn tám trăm linh hai đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm.
Về cấu trúc, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam mô tả tường thành có hình lục giác không đều, dài khoảng hai nghìn sáu trăm chín mươi tư mét, cao khoảng ba phẩy năm mét. Mặt ngoài thành hơi thẳng đứng, mặt trong thoai thoải thành hai bậc dùng làm đường đi. Các góc thành có ụ đất cao khoảng hai mét dùng đặt đại bác, tạo điểm quan sát và hỏa lực ở nhiều hướng. Bên ngoài là hào nước, thường xuyên có nước dẫn từ sông Cái vào.
Ban đầu thành có sáu cửa. Đến nay còn bốn cửa là cổng Đông, cổng Tây, cổng Tiền ở phía Nam và cổng Hậu ở phía Bắc. Báo Nhân Dân ghi cửa Đông và cửa Tây còn khá nguyên vẹn và người dân vẫn đi qua hằng ngày. Đây là chi tiết thú vị về cách một di tích lịch sử hòa nhập vào đời sống đương đại.
Thành Diên Khánh không chỉ gắn với thời Nguyễn. Báo Nhân Dân ghi thành từng trở thành tổng hành dinh của nghĩa quân Cần Vương tại Khánh Hòa trong những ngày đầu chống thực dân Pháp. Tỉnh đoàn Khánh Hòa liệt kê thêm các sự kiện như phong trào Cần Vương do Trịnh Phong chỉ huy giai đoạn một nghìn tám trăm tám mươi lăm đến một nghìn tám trăm tám mươi sáu, nơi từng giam giữ chí sĩ Trần Quý Cáp năm một nghìn chín trăm linh tám, và sự kiện kháng chiến tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Câu chuyện của Thành Diên Khánh là câu chuyện về sự tiếp diễn: từ căn cứ của một chúa Nguyễn, thành trung tâm hành chính triều Nguyễn, rồi thành điểm tựa của những người chống Pháp.
Thành Diên Khánh là không gian mở, nơi người dân địa phương vẫn đi lại qua bốn cổng thành mỗi ngày. Đứng trước cổng Đông hay cổng Tây, cả nhà có thể nhìn thấy lớp đất và gạch đã hai trăm năm tuổi, nhưng cảm giác không phải đứng trước một bảo tàng. Đây là một phần của đời sống.
Điều đặc biệt nhất của Thành Diên Khánh, có lẽ, chính là điều đó: một công trình quân sự hơn hai trăm năm tuổi, từng là căn cứ của chúa Nguyễn, từng là trung tâm hành chính của cả một tỉnh, từng là điểm tựa của những người chống Pháp, giờ đây vẫn tồn tại như một phần không thể tách rời của cuộc sống thường ngày. Tường thành vẫn đứng. Hào nước vẫn đó. Và người dân vẫn bước qua mỗi sáng, như đã bước qua suốt hai trăm năm qua.