Tháp Bà Ponagar
Giữa lòng thành phố Nha Trang hiện đại, có một ngọn đồi đứng riêng ra, trên đó mọc lên những ngọn tháp gạch đỏ thẫm cong vút lên trời. Không phải mới xây. Không phải trang trí. Đó là Tháp Bà Ponagar, một trong những công trình Chăm cổ đẹp nhất còn lại ở Việt Nam.
Ngọn đồi này tên là đồi Cù Lao. Đứng ở đây nhìn xuống, cả nhà sẽ thấy sông Cái uốn mình bên dưới, cầu Xóm Bóng bắc qua nước, và sau lưng là cả thành phố biển sôi động. Rất lạ. Một di tích nghìn năm tuổi giữa đô thị biển. Nhưng điều đó mới chính là điều đặc biệt của Tháp Bà.
Để hiểu nơi này, cả nhà cần quay ngược thời gian hơn một nghìn hai trăm năm. Vùng đất Khánh Hòa ngày nay, trong lịch sử người Chăm, được gọi là Kauthara. Đây là một trong những vùng quan trọng của vương quốc Chăm Pa. Từ giữa thế kỷ thứ tám đến thế kỷ thứ mười ba, người Chăm đã xây dựng ở đây một trung tâm tôn giáo để thờ Nữ thần Ponagar, vị thần Mẹ xứ sở của họ.
Cổng di sản tỉnh Khánh Hòa ghi lại rõ ràng: toàn bộ khu di tích rộng hơn mười bảy nghìn mét vuông, nằm trên đồi cao khoảng hai mươi mét so với mực nước biển. Đó là một vị trí được chọn lựa rất kỹ: nhìn ra biển, nhìn xuống sông, gần đầu mối giao thương đường thủy, lại đủ cao để cộng đồng xa xa vẫn thấy ngọn tháp hiện ra trên bầu trời.
Quần thể chia thành ba lớp không gian, từ thấp lên cao.
Lớp thứ nhất là khu cổng và tường rào. Đây là ranh giới phân tách thế giới bên ngoài với không gian thiêng bên trong.
Lớp thứ hai là Tiền đình Mandapa. Cả nhà sẽ nhìn thấy hai mươi hai cột bát giác đứng thành hàng. Theo nguồn di sản tỉnh Khánh Hòa, Mandapa là khu chuẩn bị hành lễ. Người xưa không bước thẳng vào nơi thờ chính, mà phải qua từng lớp không gian, từng bước chậm lại, thanh tịnh dần. Điều đó gợi cho cả nhà cảm giác gì không? Cảm giác không gian thay đổi dần, từ ồn ào bên ngoài vào yên tĩnh bên trong, giữa đời thường và điều thiêng liêng.
Rồi mới lên đến lớp thứ ba, nơi đứng bốn ngọn tháp. Nhìn từ xa, tháp Đông Bắc vươn cao nhất, cao đến hai mươi ba mét. Đây là tháp chính, thờ Nữ thần Ponagar. Tên "Tháp Bà" mà người Nha Trang dùng hàng ngày, chính là lấy từ nơi này. Tháp được xây lần đầu vào thế kỷ thứ tám, rồi xây lại vào thế kỷ thứ mười một. Báo Khánh Hòa ghi rõ niên đại này. Vậy là ngọn tháp trước mắt cả nhà đã đứng đây tầm một nghìn năm.
Ba tháp còn lại thờ các vị thần khác. Tháp Nam thờ thần Shiva. Tháp Đông Nam thờ thần Skandha. Tháp Tây Bắc thờ thần Ganesha, và theo Báo Khánh Hòa, tháp này còn khá nguyên vẹn về kiến trúc và trang trí, cao khoảng chín mét.
Điều đáng chú ý là khi người Việt đến định cư ở vùng này, câu chuyện về Nữ thần Ponagar không bị xóa đi, mà được tiếp nhận và thay hình. Người Việt gọi bà là Thiên Y A Na Thánh Mẫu, dệt thêm truyền thuyết về ông bà Tiều, cây trầm hương, hành trình thiêng liêng. Cả nhà khi nghe kể những chuyện này trong khuôn viên tháp, hãy thưởng thức như một lớp văn hóa dân gian đẹp, không phải sự kiện lịch sử đã chứng minh. Người Chăm thờ Mẹ xứ sở. Người Việt cũng thờ Mẹ xứ sở. Hai dân tộc, hai cách kể, nhưng cùng một lòng kính ngưỡng.
Tháp Bà còn có một điểm ít người ghé thăm kỹ, đó là khu bia ký phía sau tháp chính. Hệ thống thông tin du lịch Khánh Hòa ghi tại Ponagar có đến hai mươi tám đơn vị minh văn Chăm. Ngay sát đó có bia do nhà học giả Phan Thanh Giản biên soạn năm một nghìn tám trăm năm mươi sáu, rồi bia năm một nghìn tám trăm bảy mươi mốt, bia quốc ngữ năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, và bia giới thiệu di tích năm hai nghìn không mười. Đứng trước những lớp bia này, cả nhà đang nhìn vào một quyển sách bằng đá, viết bởi nhiều thế hệ, nhiều ngôn ngữ, qua nhiều trăm năm.
Về xếp hạng, năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín, quần thể được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Năm hai nghìn mười hai, Lễ hội Tháp Bà Ponagar được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Và chỉ mới đầu năm hai nghìn hai mươi lăm thôi, theo Quyết định số một trăm năm mươi hai của Thủ tướng Chính phủ ký ngày mười bảy tháng một, Tháp Bà Ponagar được nâng lên hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là thứ hạng cao nhất trong hệ thống xếp hạng di tích của Việt Nam.
Hằng năm, từ ngày hai mươi đến hai mươi ba tháng ba âm lịch, lễ hội Tháp Bà Ponagar diễn ra tại đây với múa dâng bông, múa bóng và nghi lễ tín ngưỡng thờ Mẫu. Nếu cả nhà đến đúng dịp, sẽ thấy di tích không chỉ là đá và gạch đứng im, mà là không gian văn hóa đang sống, đang thở.
Khi đứng ở điểm cao nhất của khu tháp, cả nhà nhìn xuống sẽ thấy sông Cái, cầu Xóm Bóng và toàn cảnh thành phố Nha Trang trải dài. Đó là một góc nhìn không thể có ở nơi nào khác trong đô thị này. Và từ đó, cả nhà có thể hiểu vì sao người Chăm đã chọn chính ngọn đồi này, giữa sông và biển, để dựng lên điều linh thiêng nhất của họ. Hơn một nghìn năm sau, điều đó vẫn còn đứng đó.