Tháp Bánh Ít

Nhìn từ xa, những khối tháp trên đồi này gợi lên hình dáng của một loại bánh truyền thống vùng Bình Định. Người ta gọi chúng là Tháp Bánh Ít, dù tên chính thức trong tài liệu nghiên cứu là quần thể tháp Chăm tại Tuy Phước Bắc. Người Pháp có cái tên riêng cho nó: Tour d'argent, nghĩa là Tháp Bạc.

Đây là một trong những cụm tháp Champa quan trọng nhất còn tồn tại. Bảo tàng tỉnh Gia Lai giới thiệu đây là một trong những cụm tháp lớn nhất của vương quốc Champa còn lại đến ngày nay. Hiện còn bốn công trình chính: tháp Cổng, tháp Bia, tháp Chính và tháp Lửa. Cụm được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, với niên đại khoảng cuối thế kỷ mười đến đầu thế kỷ mười hai theo Bảo tàng tỉnh Gia Lai.

Nằm trên đồi thuộc thôn Đại Lễ, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng hai mươi cây số, vị trí trên cao của cụm tháp tạo ra một trải nghiệm khác biệt: khách phải đi bộ lên đồi, qua bậc thang, trước khi đến từng tháp. Từ đỉnh đồi nhìn ra, tầm nhìn mở rộng về vùng Tuy Phước và Quy Nhơn.

Cổng vào không gian thiêng của cụm tháp là tháp Cổng, nằm phía đông. Công trình này có hai cửa thông nhau theo trục đông tây, thẳng trục với cửa của tháp Chính trên đỉnh đồi. Khi bước qua tháp Cổng là bước vào trục không gian nghi lễ của toàn bộ quần thể. Những lớp vòm cửa nhiều tầng vươn lên như mũi giáo là chi tiết kiến trúc đặc trưng của phong cách Bình Định trong kiến trúc Champa: vừa nhẹ, vừa mạnh, vừa thanh thoát.

Bảo tàng tỉnh Gia Lai giới thiệu rằng Tháp Bánh Ít thể hiện giai đoạn chuyển giao từ phong cách Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định trong kiến trúc Champa. Nói cách khác, đây là thời điểm nghệ thuật tháp Chăm ở vùng Vijaya đang trưởng thành: giữ lại nét thanh nhã của phong cách cũ nhưng thêm vào những yếu tố khỏe khoắn, bề thế hơn.

Phía nam khu đồi là tháp Bia. Bốn mặt của nó đều trổ cửa, khác hoàn toàn với kiểu tháp thông thường. Bảo tàng tỉnh giải thích đây có thể là kiến trúc che bia, có khả năng từng đặt bia ký ghi công trạng của vua hoặc thần linh. Cần nhấn mạnh đây là giả thuyết nghiên cứu, không phải sự kiện đã được xác nhận chắc chắn.

Điểm trung tâm của toàn bộ quần thể là tháp Chính, cao hai mươi chín phẩy sáu mét, xây trên bình đồ vuông mỗi cạnh mười hai mét. Đây là nơi người Chăm xưa tổ chức nghi lễ cúng. Tượng Shiva đặt trong tháp hiện nay là bản phục chế năm hai nghìn không trăm mười ba, dựa trên tượng gốc đang được lưu giữ tại Bảo tàng Guimet ở Paris, Pháp.

Công trình cuối trong tuyến là tháp Lửa, hình chữ nhật dài mười hai mét, rộng năm mét, cao khoảng mười mét. Theo Bảo tàng tỉnh Gia Lai, đây là nơi chuẩn bị đồ tế lễ trước khi đưa vào tháp Chính. Sự có mặt của tháp Lửa cho thấy một cụm đền tháp Chăm không chỉ có tháp thờ trung tâm, mà còn có một hệ thống các công trình phụ trợ với chức năng rõ ràng trong toàn bộ quy trình nghi lễ.

Bảo tàng tỉnh Gia Lai ghi nhận Tháp Bánh Ít đã từng được đưa vào danh sách một nghìn không trăm linh một công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời, do nhóm tác giả người Anh biên soạn.

Tháp Bánh Ít đứng trên đồi như vậy đã hơn một nghìn năm, qua nhiều triều đại Champa, qua người Việt, qua người Pháp và qua thời đại hiện đại. Gió từ vùng đồng bằng Tuy Phước vẫn thổi lên đỉnh đồi mỗi buổi sáng, và những khối gạch cổ vẫn đứng đó, im lặng và vững chắc như ngày người Chăm xưa đặt viên gạch cuối cùng.