Tháp Chiên Đàn

Đứa trẻ dừng lại trước bức tường gạch đỏ. Mắt nó chạm vào một hình người đang giơ tay, những ngón tay uốn cong, cổ tay nghiêng nhẹ, toàn thân như đang xoay trong một điệu múa vô hình. Nó đưa ngón tay lên, sát gần đủ để theo dấu những đường cong ấy trong không khí, rồi ngước nhìn lên.

"Tay ai vậy ông?"

Người ông mỉm cười. Đây là Tháp Chiên Đàn, tỉnh Quảng Nam. Và người trên bức tường đó là một apsara.

Apsara là vũ nữ cõi thần trong vũ trụ quan Ấn Độ giáo. Không phải người thường học múa. Là hữu thể thiêng liêng, sinh ra từ cuộc khuấy động đại dương vũ trụ trong thần thoại Hindu cổ xưa. Người Chăm tin rằng khi apsara múa trên tường đền, tiếng nhạc từ cõi thiêng vọng xuống theo. Và họ, những người thợ Chăm đã tạo ra người vũ nữ ấy, đã đặt tâm huyết vào công trình này hơn một nghìn năm về trước.

Vào cuối thế kỷ mười đến đầu thế kỷ mười một, dưới thời vua Harivarman tứ của vương quốc Champa, những người thợ xây dựng quần thể ba tháp này tại làng Chiên Đàn. Đây là thời điểm Champa đang chuyển dần trung tâm từ vùng Quảng Nam vào Bình Định. Và trước khi rời đi, họ để lại ở đây một công trình thiêng liêng.

Ngôi tháp này là một cuốn sách làm bằng đá và gạch. Thời đó, chỉ một số rất ít học giả và tu sĩ mới đọc được chữ Sanskrit, ngôn ngữ của kinh điển Hindu. Nhưng ai bước qua cổng tháp đều nhìn thấy những hình khắc trên tường. Bàn tay apsara đang uốn. Tư thế của vị thần đang đứng. Con rắn thiêng cuộn mình. Con chim Garuda xòe cánh. Mỗi hình ảnh mang một câu chuyện về cõi thiêng. Không cần chữ. Mắt nhìn, tim hiểu.

Ba tháp xếp theo trục bắc nam, cả ba đều quay mặt về hướng đông đón ánh bình minh. Tháp giữa cao hơn hai mươi mét, rộng gần mười mét mỗi chiều. Tháp nam là tháp lớn nhất. Tháp bắc nhỏ nhất. Theo một số tài liệu, mỗi tháp được dâng cúng cho một vị thần trong Trimurti, bộ ba thần linh Ấn Độ giáo gồm Brahma, Vishnu và Shiva. Nhưng các nguồn nghiên cứu còn chưa thống nhất về tháp nào thờ vị nào. Điều chắc chắn là ba tháp này tạo thành một chỉnh thể, ba chương của một cuốn sách vũ trụ bằng đá.

Các tháp xây từ gạch đỏ nung, không dùng vữa xi măng mà gắn kết bằng nhựa cây hữu cơ. Đường mái giả thu dần lên đỉnh như mũi giáo, cửa thật xen lẫn cửa giả, tạo ra chiều sâu và nhịp điệu khi nhìn từ xa.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, các nhà khảo cổ khai quật khu vực xung quanh ba tháp và tìm thấy hàng trăm tác phẩm điêu khắc bằng sa thạch, nhiều hơn bất kỳ quần thể ba tháp Chăm nào khác ở Quảng Nam. Apsara đang múa. Nhạc công đang chơi đàn, những ngón tay cong theo điệu nhạc không ai còn nhớ. Các thần linh với nhiều cánh tay dang rộng đứng uy nghi. Rắn Naga cuộn mình dưới chân bàn thờ. Chim Garuda xòe cánh. Và chầu quanh tất cả, những con vật thiêng mà cả nghìn năm đất bụi không xóa được. Cùng đợt khai quật ấy, phù điêu cửa vòm ở Tháp Nam còn khắc hình nữ thần Uma sáu cánh tay đang chiến thắng quỷ trâu, mỗi cánh tay một vũ khí, thần thái uy dũng được người thợ Chăm truyền vào đá cách đây hơn một nghìn năm.

Không phải trang trí. Mỗi tư thế, mỗi vật cầm trên tay, mỗi chi tiết nhỏ đều mang một ý nghĩa riêng. Người Chăm đã học điều đó qua nhiều thế kỷ giao thương và tiếp nhận từ tiểu lục địa Ấn Độ, rồi tự mình tạo ra một ngôn ngữ hình ảnh riêng bằng gạch và đá.

Rồi đến năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, một tấm bia đá được tìm thấy với tám dòng chữ Sanskrit cổ. Như vậy Tháp Chiên Đàn giữ hai thứ ngôn ngữ: ngôn ngữ của chữ viết cho người học, và ngôn ngữ của hình ảnh cho tất cả mọi người.

Cũng trong năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, Bộ Văn hóa chính thức công nhận Tháp Chiên Đàn là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Nhiều tác phẩm đó nay ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, thành lập năm một nghìn chín trăm mười chín, nơi hơn hai nghìn hiện vật Chăm được trưng bày.

Đứa trẻ quay lại nhìn bức tường lần nữa. Từ từ, nó giơ cánh tay lên và uốn cổ tay. Không giống hệt. Nhưng đúng theo tinh thần. Một đứa trẻ đang học điệu múa từ người đã múa vào thế kỷ thứ mười.

Người ông đứng nhìn mà không nói gì.

Vũ nữ đá ấy không cần ai dạy cách đọc. Cô đang múa không ngừng suốt hơn một nghìn năm.

Và nếu một đứa trẻ trong nhà ngước nhìn bức phù điêu trên tường, hãy để chúng nhìn thật lâu. Bởi vì vũ nữ đá ấy vẫn còn đang dạy.