Tháp Khương Mỹ

Ba ngọn tháp đứng trên một gò đất thấp, nhìn thấy từ xa.

Không phải rừng sâu, không phải vách núi. Chỉ là một gò đất thấp giữa xã Tam Xuân Một, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, cách trung tâm Tam Kỳ chừng hai cây số về hướng tây nam. Ba ngọn tháp gạch đỏ đứng thẳng hàng theo trục bắc nam, cả ba quay mặt về phía đông.

Tháp Nam là tháp lớn nhất. Tháp Bắc nhỏ nhất. Tháp Giữa vừa vừa ở giữa.

Đứa trẻ đi thẳng đến tháp Nam. Ở chân tháp có những tấm đá sa thạch chạm khắc chạy dọc theo tường. Những hình người. Những con vật. Những cảnh tượng liên tiếp nhau như các trang trong một cuốn sách.

Đứa trẻ đứng nhìn. Không nói gì. Rồi quay sang hỏi: "Họ đang làm gì vậy?"

Đó là câu hỏi đúng nhất có thể hỏi ở đây. Vì người thợ Chăm xây những tháp này vào cuối thế kỷ chín đến đầu thế kỷ mười không chỉ xây một nơi thờ phụng. Họ xây một câu chuyện.

Những tấm phù điêu chạy dọc chân tháp Nam kể lại các cảnh trong sử thi Ramayana. Không phải vẽ. Không phải viết. Là khắc vào đá sa thạch, sâu và bền, từng cảnh một. Nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương và Nguyễn Tú Anh, viết trên Báo Đà Nẵng vào ngày sáu tháng ba năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, gọi đây là phong cách điêu khắc kể chuyện.

Nghĩa là mỗi tấm đá là một chương. Mỗi cảnh điêu khắc là một trang sách.

Và để người xem không bị lẫn lộn giữa cảnh này và cảnh kia, người thợ Chăm dùng một thứ dấu hiệu riêng. Giữa mỗi cảnh là một dải hoa dây leo chạm nổi, uốn lượn đều đặn. Không phải trang trí thêm cho đẹp. Đó là dấu ngắt câu, giống dấu chấm giữa hai câu văn, để người xem biết: cảnh này kết thúc, cảnh mới bắt đầu.

Một ngàn năm trước khi có truyện tranh, người Chăm đã nghĩ ra cách đó.

Các cảnh được ghi nhận gồm có con nai vàng đang quyến rũ Sita, cảnh Sita bị giam cầm trên đảo Lanka, đoàn quân khỉ của Hanuman đang xây cầu đá vượt biển. Và một cảnh đặc biệt hơn tất cả: cảnh Ravana đối mặt Sita trong vườn Ashoka, một vị vua mười đầu đứng trước một người phụ nữ không cúi đầu.

Theo nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương, đây là tác phẩm điêu khắc duy nhất thể hiện cảnh này trong toàn bộ nghệ thuật tạo hình ở Đông Nam Á và Nam Á. Không có nơi nào khác. Không có thời nào khác. Chỉ ở đây, trên bức tường sa thạch của tháp Nam Khương Mỹ, người thợ Chăm chọn khắc một khoảnh khắc mà cả thế giới không ai khắc.

Cả nhà nhìn lại những con khỉ kia đi. Tác giả Lam Linh, trong bài văn được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp sáu, kể về những con khỉ ở chân tháp Nam: con gánh đồ, con bị rùa cắn đuôi, con đánh trống, con nhảy múa. Đứa trẻ đứng nhìn, và cười.

Người thợ Chăm biết Ramayana thuộc lòng. Và họ kể lại câu chuyện đó không bằng lời, mà bằng búa và đục, bằng đá sa thạch.

Khương Mỹ còn đặc biệt ở chỗ khác. Hầu hết tháp Chăm thờ thần Shiva, vị thần của sự phá huỷ và tái sinh. Nhưng Khương Mỹ thờ Vishnu, vị thần bảo hộ, người giữ cho thế giới không sụp đổ. Trong các đợt khai quật, người ta tìm thấy tượng điêu khắc liên quan đến Vishnu nhưng không có tượng Brahma hay Shiva. Và Rama, người hùng trong Ramayana, chính là hóa thân của Vishnu xuống trần. Vì vậy mới có câu chuyện ấy trên tường tháp.

Cả ba tháp mang phong cách Khương Mỹ, một phong cách chuyển tiếp giữa Đồng Dương mạnh mẽ và Trà Kiệu thanh thoát. Không hoàn toàn là cái này, không hoàn toàn là cái kia.

Năm hai nghìn không trăm lẻ bảy đến hai nghìn không trăm lẻ tám, các nhà khảo cổ khai quật quanh tháp và phát lộ một trăm hai mươi bốn hiện vật. Trong số đó có một tượng Vishnu bốn tay. Bốn tay, bốn hướng, như một vị thần đang ôm trọn cả bầu trời. Tượng đó nay ở Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Những hiện vật còn lại, rắn Naga, khỉ múa, voi đứng, nhiều tác phẩm về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, mỗi hiện vật là một mảnh của câu chuyện người Chăm còn dang dở.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, nhà nước công nhận Khương Mỹ là Di tích kiến trúc và nghệ thuật cấp quốc gia, một tên gọi chính thức cho điều mà ai đứng trước bức tường đá cũng đã tự biết.

Trước khi có sách in, trước khi có chữ viết phổ thông, đã có đá. Và những người thợ Chăm đã gọi mời cả nhà vào câu chuyện của họ bằng búa và đục, bằng từng vết chạm sâu vào sa thạch, để một nghìn năm sau một đứa trẻ đứng ở đây và hỏi: họ đang làm gì vậy?

Và cả nhà sẽ có câu trả lời.