Thiên Nga Hamsa

Cả nhà hãy thử tưởng tượng một câu đố như thế này.

Trong một cái bát, có sữa và nước hoà vào nhau. Màu sắc như nhau. Mùi gần như nhau. Chẳng cách nào nhìn bằng mắt mà biết đâu là sữa, đâu là nước. Câu hỏi đặt ra là: có sinh vật nào trên đời có thể uống và chỉ lấy sữa, bỏ lại nước không?

Trong thần thoại Hindu, câu trả lời là có. Đó là Hamsa.

Cả nhà ơi, Hamsa là con thiên nga trắng thiêng liêng trong thế giới Hindu. Không phải thiên nga bình thường. Đây là loài chim của các vị thần, vật cưỡi của Brahma, vị thần sáng tạo ra vũ trụ, và của Sarasvati, nữ thần tri thức, âm nhạc và nghệ thuật. Theo tài liệu Khoa Đông phương học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Hamsa là vahana của hai vị thần này. Trong tiếng Sanskrit, vahana có nghĩa là vật cưỡi, nhưng sâu hơn thế nó là biểu tượng của sức mạnh mà vị thần ấy đại diện.

Và sức mạnh mà Hamsa mang theo chính là điều đặc biệt nhất.

Khả năng tách sữa khỏi nước của Hamsa được gọi là Nira Kshira Viveka. Nira là nước, Kshira là sữa, và Viveka là từ quan trọng nhất. Viveka có nghĩa là sự phân biệt, năng lực nhìn thấu suốt để biết thật là thật, giả là giả, tinh là tinh, tạp là tạp. Theo truyền thống Hindu được ghi lại qua Britannica, đây là thuộc tính nổi tiếng nhất của Hamsa, và đó là lý do Sarasvati chọn con chim này làm bạn đồng hành.

Nữ thần tri thức không chọn con vật oai hùng hay mạnh mẽ. Bà ngồi trên lưng một con chim có thể nhìn thấy sự thật trong hỗn loạn. Vì tri thức thực sự không chỉ là biết nhiều, mà là biết phân biệt. Biết điều gì quan trọng. Biết điều gì là thật. Biết điều gì đáng giữ lại và điều gì nên bỏ đi.

Nhưng Hamsa còn dạy một điều nữa, điều mà phải yên lặng mới nghe thấy.

Trong triết học Upanishad, những bộ kinh sâu xa nhất của Ấn Độ cổ đại, chữ Hamsa được giải ra từ "Aham Sa", có nghĩa là "Tôi là Đó". Đó là một trong những câu nói lớn nhất của tư tưởng Hindu, ý rằng linh hồn của mỗi người và vũ trụ vốn là một. Còn kỳ diệu hơn, người ta chỉ ra rằng hơi thở của chúng ta mỗi ngày đã tự nhiên đọc câu thần chú này. Hơi thở vào nghe như "So". Hơi thở ra nghe như "Ham".

So Ham. Tôi là Đó.

Mỗi lần thở, không cần cố ý, cơ thể đã lặng lẽ nhắc lại bài học của Hamsa. Đó là lý do người ta gọi đây là mantra ajapa, tức mantra tự tụng, không cần ai đọc vì nó đã chảy trong từng nhịp thở.

Cả nhà thử nghĩ mà xem. Mỗi ngày chúng ta tiếp nhận bao nhiêu thông tin, bao nhiêu lời nói, bao nhiêu ý kiến. Có thứ đúng, có thứ sai. Có thứ đáng nghe, có thứ không. Làm sao để biết? Người xưa trả lời bằng hình ảnh của Hamsa, con thiên nga ngồi trước bát sữa-nước và chỉ uống điều tinh thuần.

Dấu tích của Hamsa không chỉ còn trong kinh sách xa xôi.

Ngay tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, theo cổng thông tin du lịch Đà Nẵng, có một phù điêu Sarasvati có niên đại thế kỷ mười hai. Nữ thần ngồi uy nghi trên đài đá, và dưới chân bà là Hamsa, con chim trắng bình thản. Người Chăm xưa tiếp nhận văn hoá Hindu từ Ấn Độ và đưa hình ảnh này vào đá, ghi lại triết lý của Viveka ngay trên đất miền Trung Việt Nam. Và trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam, người ta thấy hình ảnh con hạc trắng đứng trên đầu rùa hay vươn lên đỉnh đèn đồng, nhiều người cho rằng đó là cách người Việt tiếp nhận tinh thần ấy theo cách riêng của mình.

Cả nhà ơi, Hamsa không cần sải cánh khắp vũ trụ như Garuda. Nó không cần chiến đấu, không cần hy sinh, không cần làm điều gì vĩ đại theo nghĩa ồn ào.

Hamsa chỉ cần ngồi yên, trước bát sữa-nước của cuộc đời, và nhìn thật rõ.

Và đó có lẽ là món quà khó nhất mà ai cũng cần học: không phải học thêm, mà học cách phân biệt. Không phải chạy nhanh hơn, mà dừng lại đủ lâu để thấy điều gì là thật.