Thiền Sư Liễu Quán
Trong một ngôi chùa Việt, có một chú tiểu trẻ vừa được thầy đặt cho pháp danh. Cái tên ấy không phải đặt tùy ý. Chữ đầu của tên được lấy theo một bài kệ xưa, ứng với đời thứ mấy trong dòng. Người trước truyền cho người sau, từng chữ một, như một mạch nước chảy không dứt. Và nếu lần theo mạch nước đó ngược về tận đầu nguồn, cả nhà sẽ gặp một con người. Một cậu bé mồ côi, quê ở Phú Yên.
Cậu bé ấy về sau được tôn là Tổ sư Thiệt Diệu Liễu Quán.
Theo các trang chính thống của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, ngài sinh năm một nghìn sáu trăm sáu mươi bảy, ở một làng nhỏ thuộc phủ Phú Yên. Mới lên sáu tuổi, ngài đã mất mẹ. Trong căn nhà thiếu vắng hơi ấm, người cha lặng lẽ một mình nuôi con.
Rồi năm mười hai tuổi, cha dắt ngài lên chùa Hội Tôn ở Phú Yên. Giữa tiếng chuông chùa và mùi nhang trầm, cậu bé xin được ở lại làm chú tiểu, học đạo với một vị hòa thượng. Từ đó, mái chùa thành nhà, lời kinh thành tiếng ru.
Cậu bé mồ côi ấy học rất chăm. Khi thầy đầu tiên viên tịch, ngài không dừng lại. Ngài lặn lội ra tận Thuận Hóa, tức xứ Huế, để tìm thầy giỏi mà cầu đạo. Bao nhiêu năm trời, ngài đi từ chùa này sang chùa khác, thọ giới, học kinh, ngồi thiền, gánh nước, quét lá. Một chú tiểu Phú Yên cứ thế lớn lên thành một nhà sư đầy chí nguyện.
Năm một nghìn bảy trăm lẻ hai, ngài tìm đến một vị thầy lớn ở Huế, là Tổ Minh Hoằng Tử Dung, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Vị thầy này trao cho ngài một câu hỏi để tham cứu, mà nhà Thiền gọi là công án. Câu ấy là: muôn pháp về một, vậy một về chỗ nào?
Cả nhà thử ngẫm mà xem. Đó là một câu hỏi không có đáp án để học thuộc. Càng nghĩ bằng đầu óc thường ngày, càng thấy bí.
Và ngài đã ôm câu hỏi đó suốt bảy, tám năm ròng. Bảy, tám năm ngồi thiền, ăn ngủ, đi đứng, lúc nào trong lòng cũng canh cánh một niềm thắc mắc lớn mà chưa thông suốt. Có những người chỉ vài hôm đã bỏ cuộc. Còn ngài thì cứ kiên trì, lặng lẽ, như giọt nước nhỏ mãi xuống một phiến đá.
Rồi điều kỳ diệu đến vào một lúc rất bình thường. Một hôm, ngài đang đọc một cuốn sách xưa của nhà Thiền, tên là Truyền Đăng Lục. Mắt ngài dừng lại ở một dòng chữ giản dị nói về việc chỉ thẳng vào tâm mà người đời thường không nhận ra. Ngay khoảnh khắc đọc dòng ấy, bao nhiêu năm thắc mắc trong lòng ngài bỗng vỡ òa, sáng tỏ. Người ta gọi đó là đốn ngộ, nghĩa là chợt bừng hiểu trong một chớp mắt.
Đến mùa xuân năm một nghìn bảy trăm lẻ tám, ngài trở lại trình bày chỗ thấy của mình. Vị thầy gật đầu ấn chứng. Cậu bé mồ côi Phú Yên ngày nào, nay đã thật sự thấu đạo.
Nhưng câu chuyện đẹp nhất là điều ngài làm sau đó. Ngài không giữ đạo cho riêng mình. Cậu bé năm xưa được người ta đón vào cổng chùa, nay quay lại mở cổng chùa cho lớp lớp học trò. Ngài dựng chùa, dạy người sau, và gây dựng nên cả một dòng thiền mới.
Điều đặc biệt là dòng thiền của ngài rất Việt. Trước đó, nhiều dòng thiền ở nước ta còn mang đậm dấu ấn từ phương bắc. Theo trang Giác Ngộ, Tổ Liễu Quán đã Việt hóa tất cả, từ văn hóa, kiến trúc cho đến nghi lễ, làm cho dòng Lâm Tế trở thành thiền phái gần gũi với đông đảo Phật tử người Việt. Một dòng thiền do người Việt khơi nguồn, hợp với tâm hồn người Việt, mang chính tên ngài: dòng thiền Liễu Quán.
Trước khi viên tịch, ngài để lại cho hậu thế một bài kệ ngắn. Bài kệ ấy mở đầu bằng những chữ trang nghiêm về con đường lớn và biển tâm trong lặng. Và đây mới là điều thú vị: chính bài kệ đó về sau trở thành cái khung để đặt pháp danh cho các thế hệ tăng ni nối dòng. Mỗi đời lấy một chữ, cứ thế truyền mãi về sau.
Ngài viên tịch năm một nghìn bảy trăm bốn mươi hai tại Huế, thế thọ bảy mươi sáu tuổi.
Cả nhà ơi, đã hơn ba trăm năm trôi qua kể từ ngày ấy. Dòng thiền do vị sư mồ côi người Phú Yên gây dựng không hề tàn lụi, mà lan rộng khắp miền Trung, miền Nam, sinh sôi qua biết bao đời. Rất nhiều ngôi chùa, rất nhiều tăng ni Việt Nam hôm nay đều là con cháu tinh thần của ngài.
Thế nên cả nhà nhớ nhé. Ở đâu đó trong một ngôi chùa Việt hôm nay, lại có một chú tiểu cúi đầu nhận lấy pháp danh của mình. Chữ đầu trong tên em được rút ra từ bài kệ của Tổ năm xưa, đặt em vào đúng một đời trong dòng chảy dài ấy. Em chưa biết, nhưng tên em vừa nối em với một cậu bé mất mẹ từ thuở lên sáu, lên chùa nương nhờ tiếng chuông, ôm một câu hỏi suốt bảy, tám năm, rồi bừng sáng nhờ một dòng chữ cũ. Mạch nước từ đầu nguồn Phú Yên vẫn lặng lẽ chảy như thế, trong lòng đất Việt.