Thiền Sư Mãn Giác
Đầu xuân, trong sân một ngôi chùa cổ, có một em nhỏ đứng nhìn cây mai trước hiên. Hoa mai trắng vừa hé, mong manh trong làn gió còn lạnh. Trên vách chùa treo một tấm thư pháp, chép mấy câu thơ xưa. Em đánh vần được hai dòng cuối: "Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết. Đêm qua sân trước một cành mai."
Em ngẩng lên, khẽ hỏi mẹ: xuân mới về thôi, sao thơ lại nhắc chuyện xuân tàn hở mẹ?
Mấy câu thơ ấy đã hơn chín trăm năm tuổi. Người viết ra chúng là một vị thiền sư của triều Lý, tên là Mãn Giác.
Ngài sinh năm một nghìn năm mươi hai. Tên tục của ngài là Nguyễn Trường. Cha ngài, ông Lý Hoài Tố, làm quan trong triều. Thuở nhỏ, ngài đã nổi tiếng thông minh, nghe nhiều nhớ kỹ, học thông cả sách Nho lẫn sách Phật.
Triều Lý là một thời vàng son của Phật giáo nước ta. Và đất Kinh Bắc, tức vùng Bắc Ninh ngày nay, chính là một trong những cái nôi xưa nhất của đạo Phật ở Việt Nam. Chùa chiền mọc lên khắp nơi, tiếng chuông ngân trong sương sớm. Mãn Giác lớn lên giữa thời đại sùng Phật ấy.
Vì mến tài ngài, vua Lý Nhân Tông ban cho ngài hiệu Hoài Tín. Lý Nhân Tông là một trong những vị vua lớn của nhà Lý. Sau đó, Hoài Tín dâng biểu xin được xuất gia. Ngài theo học đạo với Thiền sư Quảng Trí, rồi vân du khắp nơi tham học. Trong dòng thiền Vô Ngôn Thông, ngài thuộc vào đời thứ tám.
Ngài trở thành bậc thầy lãnh đạo Phật pháp một thời. Vua Lý Nhân Tông hết lòng kính nể ngài, cho dựng riêng một ngôi chùa tên là Giáo Nguyên và thỉnh ngài về làm trụ trì. Một người được vua quý trọng, nay thành chỗ nương tựa tinh thần cho cả triều đình.
Rồi đến cuối năm một nghìn chín mươi sáu, ngài lâm bệnh nặng.
Hôm ấy, ngài cho gọi các đệ tử đến quanh giường bệnh. Trong gian phòng tĩnh lặng, vị thiền sư già cất tiếng đọc một bài kệ. Bài kệ ấy về sau được gọi tên là Cáo tật thị chúng, nghĩa là lời nói với đại chúng khi đang có bệnh.
Bằng chữ Hán Việt, bài kệ vang lên thế này:
Xuân khứ bách hoa lạc. Xuân đáo bách hoa khai. Sự trục nhãn tiền quá. Lão tòng đầu thượng lai. Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận. Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.
Và dịch ra tiếng Việt, lời thơ thật gần gũi:
Xuân đi trăm hoa rụng. Xuân đến trăm hoa cười. Trước mắt việc đi mãi. Trên đầu già đến rồi. Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết. Đêm qua sân trước một cành mai.
Gian phòng lặng đi một thoáng.
Đọc xong bài kệ, ngài ngồi xếp bằng ngay ngắn, rồi nhẹ nhàng ra đi, thanh thản như người vào giấc ngủ. Năm ấy ngài bốn mươi lăm tuổi. Ngài không giảng giải gì thêm. Bài thơ chính là lời dạy.
Bốn câu đầu nói về lẽ thường của cuộc đời: xuân đi thì hoa rụng, xuân đến thì hoa nở; việc đời cứ trôi qua trước mắt, còn tuổi già thì lặng lẽ điểm lên mái đầu. Đó là vô thường, là sự đổi thay không ai tránh được.
Nhưng ngài không dừng ở nỗi buồn ấy. Hai câu cuối mới là trái tim của bài thơ. Chớ vội bảo rằng xuân tàn thì hoa đã rụng hết. Bởi vì kìa, đêm qua, ngay trước sân chùa, một cành mai vẫn lặng lẽ bừng nở. Cành mai trắng nở đúng lúc tưởng xuân đã tàn chính là câu trả lời. Hoa vẫn nở. Sự sống vẫn tiếp nối. Cái cốt lõi, cái bản chất bên trong không hề mất đi theo mùa.
Đó không phải lời than đời buồn. Đó là một niềm hy vọng tĩnh lặng và vững vàng. Xuân tàn không phải dấu chấm hết. Ngay cả khi tưởng mọi thứ đã tàn phai, mầm sống vẫn đợi ngày bừng dậy, đúng vào lúc của nó.
Hơn chín thế kỷ trôi qua, bài kệ ấy không hề phai. Đây là một trong những bài thơ Thiền nổi tiếng nhất của văn học Lý Trần, có mặt trong hầu hết các tuyển tập văn học Phật giáo Việt Nam. Người ta vẫn gọi đây là bài thơ về cành mai. Còn cái tên Mãn Giác chính là thụy hiệu, tức tên hiệu được ban cho ngài sau khi ngài viên tịch. Nhờ mấy dòng thơ ấy, ngài được coi là một nhà thơ tiêu biểu của cả một thời đại.
Và trên mảnh đất nơi đạo Phật bén rễ từ thuở xa xưa, một vị thầy như Mãn Giác đã đứng ngay giữa lòng văn hóa Việt. Một nhà sư, một nhà thơ, một người thầy của cả triều đình.
Em nhỏ trong sân chùa hôm ấy có lẽ chưa hiểu hết. Nhưng em nhìn lên cây mai trước hiên, thấy những cánh hoa trắng mỏng manh đang nở trong cái lạnh đầu xuân. Và đâu đó, em bắt đầu hiểu vì sao, hơn chín trăm năm trước, một vị thiền sư lúc sắp ra đi lại chỉ muốn để lại cho học trò mình hình ảnh một cành mai.