Truyền thuyết Lý Ông Trọng
Trước cổng kinh thành nhà Tần, trong đêm tối không trăng, mấy người Hung Nô tiến lại gần. Nhưng rồi, từ trong màn đêm, bóng của một người khổng lồ hiện ra, cao lớn bất thường, đứng lặng im như một ngọn núi chắn ngang con đường. Những người ấy nhìn nhau, lùi lại. Họ biết bóng hình ấy. Họ đã từng đối mặt với người đó ngoài trận địa và không ai dám tiến.
Nhưng người đó đã mất rồi.
Hay chưa?
Đây là câu chuyện về Lý Ông Trọng, người Việt từ thuở xa xưa đã lập công lớn trên đất Tần, người mà ngay cả sau khi mất đi vẫn còn khiến quân thù khiếp sợ. Đây là truyền thuyết được sách cổ Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái ghi chép lại, không phải sự kiện lịch sử đào lên mà xem được. Nhưng câu chuyện đã sống trong lòng người làng Chèm, Từ Liêm, suốt hàng nghìn năm, và ngôi đình cổ thờ ông vẫn còn đứng đó đến ngày hôm nay.
Chuyện xưa kể rằng Lý Ông Trọng, tên thật là Lý Thân, sinh ra và lớn lên ở làng Chèm, vùng Từ Liêm, đất Thăng Long xưa. Ông là người thời Thục Phán An Dương Vương, khi đất nước còn trong những buổi đầu của lịch sử. Điều đầu tiên mà ai cũng nhận ra ở ông không phải tài năng hay chí khí, mà là vóc người. Người xưa kể ông cao tới hai trượng ba thước, sức mạnh phi thường, không ai trong làng đứng ngang vai được với ông. Lý Thân đứng giữa đám đông như một cây cổ thụ giữa rừng cây non.
Nhưng sức lực bẩm sinh chỉ là khởi đầu. Điều làm nên Lý Ông Trọng là ông biết dùng sức lực ấy vì điều lớn hơn chính mình.
Theo truyền thuyết xưa kể lại, vua sai Lý Ông Trọng đi sứ sang đất Tần. Đây là thời Tần Thủy Hoàng đang cai trị một đế chế rộng lớn, thu phục chư hầu khắp nơi. Khi Lý Ông Trọng đặt chân đến kinh đô nhà Tần, cả triều đình xôn xao. Người ta chưa bao giờ thấy một sứ giả như thế này: cao lớn dị thường, mắt sáng, khí thế uy nghi. Tần Thủy Hoàng tiếp kiến ông và lập tức nhận ra một điều: người này không phải để làm sứ giả đơn thuần.
Vua Tần giữ Lý Ông Trọng lại. Không phải giữ như một tù binh. Mà trao cho ông một chức quan lớn.
Truyện kể tiếp rằng ông được giao trọng trách cầm quân đánh giặc Hung Nô, tộc người du mục phương Bắc đã nhiều lần tràn xuống quấy phá đất Tần, nhanh như gió và khó lường như lửa. Đây là thử thách mà ngay cả các tướng lĩnh nhà Tần dày dạn kinh nghiệm cũng ngại. Nhưng Lý Ông Trọng không ngại. Ông mặc áo giáp, cầm binh khí, ra trận.
Trận đánh thắng lợi. Quân Hung Nô thất bại, lui về phương Bắc. Tần Thủy Hoàng mừng rỡ, phong tước cao thêm cho Lý Ông Trọng.
Nhưng trong lòng vị đại tướng người Việt ấy, có một điều không bao giờ tắt. Đó là nỗi nhớ quê.
Sống trên đất Tần, được vua trọng dụng, được dân chúng kính nể, Lý Ông Trọng vẫn nhớ làng Chèm. Nhớ con sông Hồng buổi sáng sớm. Nhớ tiếng người làng quen thuộc. Nhớ đất đai, mùi hương, ánh nắng của xứ sở mình sinh ra. Ông xin vua Tần cho được về. Nhà Tần không muốn mất đi một vị tướng giỏi như thế, nhưng cuối cùng, miễn cưỡng cho ông ra đi.
Lý Ông Trọng trở về làng Chèm, sống những năm cuối đời bên quê hương. Và rồi ông mất.
Nhưng câu chuyện chưa kết thúc ở đó. Thực ra, phần kỳ diệu nhất của câu chuyện còn chưa xảy ra.
Không bao lâu sau khi Lý Ông Trọng mất, quân Hung Nô lại kéo xuống. Không còn vị đại tướng người Việt để cầm quân, triều đình nhà Tần lo lắng. Tần Thủy Hoàng ngồi trong điện, nhớ đến người tướng cao lớn oai phong năm xưa, nhớ đến cái cách mà quân Hung Nô trông thấy Lý Ông Trọng là đã lùi bước.
Và vua Tần nảy ra một quyết định kỳ lạ.
Truyền thuyết kể rằng Tần Thủy Hoàng sai đúc một tượng đồng khổng lồ, đặt làm theo hình dáng của Lý Ông Trọng. Cao lớn, oai nghiêm, đứng thẳng như người thật. Tượng được mang ra đặt ngay trước cổng kinh thành. Bên trong tượng đồng rỗng, đủ chỗ cho vài chục người ẩn náu. Người bên trong chỉ cần ngầm lay là tượng chuyển động, như thể người thật đang cử động.
Người Hung Nô nhìn thấy bóng dáng khổng lồ đứng sừng sững. Tim họ thắt lại. Đó là Lý Ông Trọng. Người đó vẫn còn đây. Họ bảo nhau quay về, không dám xâm phạm bờ cõi nhà Tần nữa.
Cứ như vậy, tượng đồng của Lý Ông Trọng đã giữ cho đất Tần được bình yên. Một người Việt, sau khi đã rời bỏ sự sống, vẫn tiếp tục bảo vệ biên cương, không phải bằng gươm đao, mà bằng ký ức về oai phong của mình còn khắc sâu trong lòng kẻ thù.
Truyền thuyết Lý Ông Trọng có điều gì đó khác những truyền thuyết anh hùng thông thường. Thánh Gióng là người siêu nhiên từ đầu, sinh ra đã để cứu nước rồi bay lên trời. Yết Kiêu là người thường nhưng có tài năng khác người. Còn Lý Ông Trọng là người Việt đi xa, lập công trên đất người, được kẻ mạnh nhất thời đại công nhận, rồi vẫn nhớ về quê hương.
Ngày nay, Đình Chèm ở làng Chèm, phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội, là nơi thờ Lý Ông Trọng, được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Lễ hội Đình Chèm diễn ra hàng năm vào tháng năm âm lịch, là dịp để người dân Từ Liêm và khắp Hà Nội về đây tưởng nhớ ông. Ngôi đình cổ đứng bên bờ sông Hồng, mái ngói rêu phong, cây đa xum xuê tỏa bóng.
Nếu một ngày cả nhà đến thăm Đình Chèm, hãy đứng một lúc ở sân đình và nhìn ra hướng sông Hồng. Cùng một dòng sông đó, hàng nghìn năm trước đã chứng kiến một người làng Chèm lên đường, vượt đất vượt trời, ra đi với tầm vóc khổng lồ và trở về với tấm lòng hướng quê. Và cũng cùng dòng sông đó, ngôi đình vẫn còn đứng đó, nhắc người đời rằng oai phong của một con người đôi khi còn lớn hơn cả sự sống và cái chết, lớn đến mức đúc thành tượng đồng, đứng trước cổng thành, khiến quân thù khiếp sợ mãi không thôi.