Truyền thuyết Yết Kiêu
Sông đêm không có một tiếng động. Mặt nước đen và lặng như tờ, chỉ có những chiếc thuyền giặc nằm san sát nhau, đèn lửa trên boong hắt xuống những vệt vàng run rẩy. Lính canh đi lại trên mạn thuyền, giáo mác chạm vào nhau lanh canh. Không ai biết rằng dưới đáy sông, có một người đang bơi. Không một gợn sóng. Không một bọt khí. Chỉ có bóng người, và một cái dùi sắt nhỏ trong lòng bàn tay.
Người ấy tên là Yết Kiêu.
Cả nhà ơi, đây là câu chuyện về một trong những người dũng cảm nhất trong lịch sử nước ta thời kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Đây là truyền thuyết xưa kể lại, được sách cổ Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến và dân gian truyền tụng qua bao đời. Nhân vật này có thật, nhưng những tình tiết về dùi sắt và tài bơi lội kỳ diệu là lớp huyền thoại mà người Việt đã phủ lên cuộc đời ông, như một cách bày tỏ lòng ngưỡng mộ với người anh hùng đã hi sinh cho đất nước.
Theo tài liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, Yết Kiêu tên thật là Phạm Hữu Thế, người làng Hạ Bì, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương ngày nay. Thuở nhỏ, ông lớn lên bên sông. Nước là nhà của ông. Ông lặn xuống và nổi lên tự nhiên như người khác thở, mà người xem không tài nào biết ông đã ở dưới đó bao lâu. Theo truyền thuyết kể lại, ông có thể nín thở cả canh giờ dưới mặt nước, bơi nhanh và êm như rái cá, không để lộ một gợn sóng nào. Dân làng gọi ông là người của con sông.
Nhưng tài năng của Yết Kiêu chỉ thật sự có ý nghĩa vào cái ngày mà đất nước cần đến ông.
Quân Nguyên Mông đã đánh bại nhiều nước lớn, kéo đại quân sang xâm lược Đại Việt không phải một mà ba lần liên tiếp. Người đứng ra gánh vác cuộc kháng chiến ấy là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Và đó là lúc Yết Kiêu đứng dậy.
Yết Kiêu đến trước tướng quân. Ông xin được đi theo ra trận.
Trần Hưng Đạo nhìn người đàn ông trước mặt. Không mang theo gươm, không mặc giáp. Tướng quân hỏi: người muốn mang theo gì để đánh giặc?
Theo truyền thuyết kể lại, Yết Kiêu đáp không một chút do dự: "Bẩm tướng quân, chỉ cần một cái dùi sắt."
Trần Hưng Đạo ngạc nhiên. Một cái dùi sắt mà đi đánh giặc Nguyên Mông? Ông nhìn Yết Kiêu. Và Yết Kiêu nhìn lại, bình thản và điềm tĩnh, như người đã biết mình sẽ làm gì từ trước. Tướng quân gật đầu.
Đêm đầu tiên trên sông, Yết Kiêu trượt xuống nước và biến mất.
Theo truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều đời, suốt những đêm sau đó, Yết Kiêu một mình bơi dưới mặt sông, tiếp cận chiến thuyền giặc từ phía đáy. Bàn tay ông sờ lên ván gỗ của vỏ thuyền. Ông chọn vị trí. Rồi dùi sắt bắt đầu xoáy. Không có tiếng động nào đủ lớn để lính canh nghe thấy, chỉ có âm thanh của ván gỗ bị khoan dần trong lòng nước lạnh. Khi lỗ đủ lớn, nước tràn vào. Ông bơi sang chiếc thuyền kế tiếp.
Buổi sáng, giặc tìm không ra nguyên nhân. Thuyền bị đắm mà không có tên lửa, không có lỗ hổng trên mạn, không có dấu vết giao tranh. Người trên thuyền không kịp kêu la. Những chiếc thuyền cứ lặng lẽ chìm xuống trong đêm, như thể bị bàn tay của con sông kéo xuống.
Nhưng giặc không phải kẻ ngu ngốc. Chúng tăng cường canh gác. Chúng soi đèn lồng sát mặt nước. Chúng ném lưới xuống sông trong đêm tối.
Và một đêm, theo truyền thuyết kể lại, họ bắt được Yết Kiêu.
Ông bị kéo lên khỏi nước, bị trói và giải đến trước mặt chỉ huy. Người ta tra hỏi ông. Người ta hỏi đi hỏi lại, gay gắt và dữ dội: người này là ai? Còn đồng bọn nào khác không? Ai sai ngươi đến đây?
Yết Kiêu ngẩng đầu lên. Ông nhìn thẳng vào mặt kẻ thù, không run, không cúi.
Ông nói: "Chỉ một mình ta thôi."
Chỉ vậy thôi. Không thêm một tiếng nào.
Họ hỏi lại. Ông không đáp. Hỏi lần nữa. Vẫn im lặng. Người xưa kể rằng dù bị tra hỏi đến mấy lần, Yết Kiêu cũng chỉ lặp lại đúng một câu ấy và không thêm gì nữa. Không khai chủ tướng. Không khai kế sách. Không một lời cầu xin. Trước những người đang nắm giữ tính mạng ông trong tay, chỉ có sự im lặng — như mặt nước đêm tối mà ông đã quen thuộc hơn bất kỳ điều gì.
Khí phách của ông không gì bẻ gãy được. Ông ra đi với lòng thanh thản vì biết mình đã không phản bội ai. Và dưới đáy sông, những chiếc thuyền kẻ thù vẫn đang chìm.
Sau này, khi quân dân nhà Trần chiến thắng quân Nguyên Mông, người ta nghĩ đến những con sông tối, những chiếc thuyền giặc chìm không lý do, và người đàn ông bơi một mình trong lòng nước lạnh, tay cầm dùi sắt.
Không ai biết chính xác ông đã khoan bao nhiêu chiếc thuyền. Truyền thuyết kể là hàng chục. Lịch sử không ghi con số. Nhưng lịch sử ghi tên ông.
Ngày nay, theo thông tin di sản của tỉnh Hải Dương, Đền Yết Kiêu tọa lạc tại làng Hạ Bì, huyện Gia Lộc, là di tích lịch sử văn hóa được Nhà nước xếp hạng. Người dân Hải Dương tôn thờ ông như vị thần bảo hộ của vùng đất và dòng sông quê hương. Tên ông được đặt cho đường phố, cho trường học trên khắp đất nước. Không phải vì ông là tướng soái cầm quân trên trận địa oai hùng, mà vì ông là người lặng lẽ làm điều cần làm — một mình, trong đêm tối, không cần ai biết.
Cả nhà ơi, hãy hình dung lại đêm ấy. Mặt sông tối đen. Những chiếc thuyền giặc nằm im trên nước, ngọn đèn bập bùng. Lính canh đi lại, không hay biết gì. Và bên dưới, trong vùng nước lạnh và tối không có đáy, có một người đang bơi. Không vũ khí. Không giáp trụ. Không đồng đội. Chỉ có dùi sắt và lòng can đảm.
Người Việt đã giữ câu chuyện về Yết Kiêu suốt hàng trăm năm vì ông đã làm tất cả những điều đó không cần ai biết, không cần ai nhìn, không cần ai vỗ tay. Và khi bị bắt, ông vẫn giữ im lặng như mặt sông đêm ấy.
Chiếc dùi sắt nhỏ bé ấy, trong tay một người thợ bơi làng Hạ Bì, đã làm chìm những đoàn thuyền khổng lồ của đế quốc mạnh nhất thế giới. Đó là điều dòng sông Hải Dương vẫn thì thầm kể lại mỗi đêm, cho đến tận bây giờ.