Vịnh Hạ Long

Ba trăm bốn mươi triệu năm. Cả nhà thử cảm nhận con số đó một chút.

Đó là khoảng thời gian kể từ khi những tầng đá vôi đầu tiên bắt đầu tích tụ dưới đáy một vùng biển nông cổ đại, ở nơi mà bây giờ là vịnh Hạ Long. Kể từ đó, đất nổi lên rồi lại chìm xuống, biển tiến vào rồi rút lui, mưa và nước ngầm đục khoét đá từ bên trong qua hai mươi triệu năm. Và rồi khoảng mười nghìn đến mười lăm nghìn năm trước, sau kỳ băng hà cuối cùng, nước biển dâng lên ngập vào chân những ngọn núi đá đã hình thành từ trước, bao quanh các đỉnh đá cao, tạo ra một cảnh quan chưa từng có ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.

Kết quả của ba trăm bốn mươi triệu năm đó là gần hai nghìn hòn đảo đá vôi đứng thẳng giữa mặt biển xanh. Chính xác là một nghìn chín trăm sáu mươi chín hòn đảo.

Cả nhà đang ở Vịnh Hạ Long, Di sản Thiên nhiên Thế giới của UNESCO, được ghi danh hai lần: năm một nghìn chín trăm chín mươi tư vì giá trị thẩm mỹ ngoại hạng, và năm hai nghìn vì giá trị địa chất, địa mạo. UNESCO dùng một cụm từ kỹ thuật để mô tả nơi này: "ví dụ rộng nhất và tiêu biểu nhất toàn cầu về địa hình karst tháp ngập biển". Dịch ra ngôn ngữ thông thường: đây là nơi đẹp nhất trên Trái Đất để nhìn thấy những ngọn núi đá vôi đứng giữa biển.

Năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, UNESCO mở rộng phạm vi di sản để bao gồm cả Quần đảo Cát Bà của Hải Phòng. Tổng diện tích di sản bây giờ là hơn sáu trăm năm mươi sáu kilômét vuông.

Cả nhà có biết tại sao các hòn đảo ở đây lại dốc đứng, đỉnh nhọn, không thoải dần như những ngọn đồi bình thường không? Vì chúng là đá vôi. Đá vôi bị nước mưa và nước biển ăn mòn từ phía ngoài vào. Nơi nào đá cứng thì còn lại, nơi nào đá yếu hơn thì bị bào đi. Kết quả là những hình dạng kỳ lạ, sắc nét, không nơi nào giống nơi nào. Mỗi hòn đảo là một sản phẩm riêng của thời gian và nước.

Trong lòng nhiều hòn đảo là hang động. Có những hang do nước ngầm đào qua đá từ bên trong hàng triệu năm, có những hang do nước mưa và sóng biển bào mòn ở chân đảo, và có những hang do sóng đánh trực tiếp vào vách đá. Mỗi kiểu hình thành để lại một hình dạng, một không khí riêng, không hang nào giống hang nào.

Hang Sửng Sốt trên đảo Bồ Hòn là hang lớn nhất và nổi tiếng nhất. Diện tích khoảng mười nghìn mét vuông, dài khoảng hai trăm mét, chia làm hai buồng. Buồng đầu tiên trần cao đến ba mươi mét. Khi thuyền đi đến gần, cửa hang nhỏ và thấp, dường như không có gì đặc biệt. Nhưng khi bước vào, không gian mở ra đột ngột, và cái tên "Sửng Sốt" bắt đầu có ý nghĩa.

Động Thiên Cung trên đảo Đầu Gỗ cũng rộng khoảng mười nghìn mét vuông, nhưng nằm cao hơn, hai mươi lăm mét so với mặt nước biển. Ở đây có hệ thống nhũ đá và thạch nhũ nhiều màu sắc dưới ánh đèn chiếu. Và Hang Luồn trên đảo Bồ Hòn có cổng vòm chỉ cao khoảng ba mét sát mặt nước, vừa đủ cho thuyền nan lọt qua.

Cả nhà đang ngồi trên thuyền giữa vịnh, hãy nhìn lên những vách đá xung quanh. Hãy để ý đường cắt ngang thẳng hàng ở chân đảo, gọi là "mặt cắt sóng". Đó là dấu tích của mực nước biển cổ đại. Mỗi đường cắt đó là một trang lịch sử địa chất được ghi vào đá.

Nhưng Hạ Long không chỉ là câu chuyện địa chất. Con người đã sống ở đây từ ít nhất mười tám nghìn năm trước. Các nhà khảo cổ tìm thấy bằng chứng của ba nền văn hóa tiền sử kế tiếp nhau. Văn hóa Soi Nhụ, từ mười tám nghìn đến bảy nghìn năm trước: cư dân sống trong hang đảo đá vôi, dùng công cụ đá thô sơ. Văn hóa Cái Bèo, từ bảy nghìn đến năm nghìn năm trước: định cư ven bờ, khai thác biển, đồ gốm tinh hơn. Văn hóa Hạ Long, từ bốn nghìn năm rưỡi đến ba nghìn rưỡi năm trước: kinh tế hàng hải phát triển, công cụ đá tinh xảo, gốm làm bằng bàn xoay.

Đến năm một nghìn một trăm bốn mươi chín, vua Lý Anh Tông lập thương cảng Vân Đồn ở vùng biển này, trở thành trung tâm thương mại quốc tế lớn của Đại Việt, kết nối với Nhật Bản, Trung Quốc, Đông Nam Á.

Trong lịch sử trung đại, vùng biển này gắn với ba chiến thắng lớn: Ngô Quyền đánh quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm chín trăm ba mươi tám, Lê Hoàn đánh quân Tống năm chín trăm tám mươi mốt, và Trần Hưng Đạo chống quân Mông Nguyên năm một nghìn hai trăm tám mươi tám.

Cả nhà có thể đã nghe truyền thuyết về tên "Hạ Long": Ngọc Hoàng sai Rồng Mẹ và đàn Rồng Con xuống giúp người Việt chống giặc, đàn rồng phun ngọc ngà tạo thành hàng nghìn đảo đá. Nơi Rồng Mẹ đáp xuống gọi là Hạ Long, nơi Rồng Con đáp xuống gọi là Bái Tử Long, nơi đuôi rồng quẫy gọi là Bạch Long Vĩ. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử. Nhưng nó phản ánh điều gì đó thật: vùng biển này đẹp đến mức người ta cần một câu chuyện thần kỳ để giải thích.

Vịnh Hạ Long có gần ba nghìn loài động thực vật. Mười loại hệ sinh thái khác nhau cùng tồn tại: từ rừng trên đảo, tùng áng, hang động, đến cỏ biển, san hô, rừng ngập mặn. Mười bảy loài thực vật chỉ tồn tại ở đây và không nơi nào khác trên Trái Đất.

Cả nhà hãy nhớ: một thạch nhũ dài chỉ một phân có thể mất từ một trăm đến hai trăm năm để hình thành. Những gì đang treo lơ lửng trên đầu trong hang Sửng Sốt hay Thiên Cung đã lớn lên từ trước khi bất kỳ ai trong cả nhà được sinh ra, và sẽ vẫn còn đó khi tất cả chúng ta không còn nữa.

Ba trăm bốn mươi triệu năm để tạo ra những hòn đảo này. Hàng nghìn năm để những con người đầu tiên kéo thuyền vào bóng đá, ngước nhìn vách đá cao và nhận ra rằng đây là nơi họ muốn gọi là nhà. Và giờ đây, giữa tiếng sóng vỗ nhẹ vào mạn thuyền, giữa những vách đá sừng sững phản chiếu ánh sáng buổi chiều, cả nhà cũng đang nhìn thấy điều mà tất cả những con người đó đã nhìn thấy: một vùng biển đẹp đến mức người ta cần cả một câu chuyện rồng để giải thích.