Vườn Quốc gia Pù Mát

Có những khu rừng mà người ta đến để nghỉ ngơi. Và có những khu rừng mà người ta đến để hiểu rằng thiên nhiên lớn hơn mình tưởng rất nhiều.

Vườn Quốc gia Pù Mát thuộc loại thứ hai.

Nằm ở phía tây tỉnh Nghệ An, giáp biên giới Lào sáu mươi mốt cây số, Pù Mát là một trong những khu rừng nhiệt đới nguyên sinh lớn nhất Việt Nam còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Rộng gần chín mươi lăm nghìn héc ta, vườn trải dài qua ba huyện Con Cuông, Tương Dương và Anh Sơn. Năm hai nghìn lẻ một, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định nâng khu bảo tồn lên thành vườn quốc gia. Năm hai nghìn lẻ bảy, UNESCO công nhận toàn vùng miền Tây Nghệ An là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới. Và vào tháng chín năm hai nghìn hai mươi lăm, Pù Mát được vinh danh là Công viên Di sản ASEAN tại hội nghị bộ trưởng môi trường các nước Đông Nam Á.

Ba danh hiệu đó không phải là bằng khen để treo tường. Chúng là lời nhắc nhở rằng đây là một trong những vùng sinh thái quan trọng nhất của cả khu vực.

Cả nhà hãy bắt đầu bằng một con vật mà rất ít người biết đến.

Sao la. Tên khoa học là Pseudoryx nghetinhensis. Khoa học thế giới chỉ biết đến sự tồn tại của loài này từ năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, khi các nhà nghiên cứu tìm thấy mẫu vật tại Vũ Quang, Hà Tĩnh. Người ta gọi Sao la là kỳ lân châu Á vì loài này cực kỳ hiếm gặp. Hiếm đến mức nhiều nhà khoa học cả đời chưa bao giờ nhìn thấy nó ngoài tự nhiên.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, lần đầu tiên trong lịch sử, một chiếc bẫy camera đặt tại một khoáng suối trong Vườn Quốc gia Pù Mát chụp được ảnh Sao la sống ngoài tự nhiên. Tổ chức bảo tồn Sao la quốc tế xác nhận đây là sự kiện khoa học đặc biệt quan trọng. Pù Mát là nơi đã cung cấp bức ảnh đó cho thế giới.

Không có xác nhận chụp ảnh Sao la gần đây trong khu vực Pù Mát. Loài này hiện được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp theo tiêu chuẩn của IUCN. Nhưng chính vì vậy, mỗi khu rừng còn xanh ở đây đều có ý nghĩa đặc biệt.

Giờ cả nhà hãy nghe về một loài khác mà Pù Mát đang gìn giữ.

Vượn đen má trắng phía bắc, tên khoa học là Nomascus leucogenys. Pù Mát hiện đang bảo vệ quần thể khoảng bốn trăm năm mươi lăm cá thể, chiếm khoảng hai phần ba tổng số cá thể được biết đến tại Việt Nam. Theo nghiên cứu của chương trình lâm nghiệp Nghệ An, đây được mô tả là quần thể sống sót có khả năng tồn tại duy nhất được xác nhận trên toàn thế giới đối với loài này.

Toàn thế giới. Không phải toàn Việt Nam.

Điều đó có nghĩa là Pù Mát không chỉ là vườn quốc gia của Nghệ An, không chỉ là di sản của Việt Nam. Nó là mái nhà cuối cùng của một loài linh trưởng trên trái đất này.

Và tiếng hót của chúng vào sáng sớm trên những tán cây ven sông Giăng là một trong những âm thanh đẹp nhất mà Đông Nam Á còn giữ được.

Bây giờ mình nói về sông Giăng.

Sông Giăng chảy hơn một trăm cây số quanh vườn, và ở thượng nguồn của nó có một điều mà rất ít khu du lịch Việt Nam có được: tộc người Đan Lai. Người Đan Lai là cộng đồng duy nhất ở Việt Nam sinh sống ở thượng nguồn sông Giăng, tại bản Cò Phạt và bản Búng trong vùng lõi vườn quốc gia. Suốt nhiều thế kỷ, con sông này là sợi dây liên lạc duy nhất giữa họ và thế giới bên ngoài.

Người Đan Lai có một tập tục đặc biệt mà báo chí Việt Nam ghi nhận: ngủ ngồi dựa đầu vào gậy bên bếp lửa. Tập tục này xuất phát từ lịch sử sinh tồn, khi tổ tiên của họ phải bỏ chạy vào rừng sâu để tránh cưỡng bức lao động thời phong kiến. Trong rừng, không có giường, không có mái nhà chắc chắn. Người ta ngủ trong tư thế sẵn sàng chạy bất cứ lúc nào. Và tập tục đó được giữ lại qua nhiều thế hệ.

Ngoài sông Giăng và người Đan Lai, Pù Mát còn có hai điểm tham quan được nhiều người biết đến nhất.

Thác Khe Kèm. Trong tiếng Thái địa phương, thác được gọi là Bổ Bố, nghĩa là dải lụa trắng. Thác cao khoảng một trăm năm mươi mét, đổ xuống từ vách núi rừng nguyên sinh. Không có bê tông. Không có bậc xây nhân tạo quanh lòng thác. Vào buổi sáng có nắng, hơi nước bốc lên tạo thành cầu vồng. Đây là một trong những thác còn hoang sơ nhất Việt Nam.

Rừng săng lẻ. Khoảng một trăm héc ta rừng thuần loài cây săng lẻ, tên khoa học là Lagerstroemia calyculata. Những thân cây thẳng tắp vươn cao đến năm mươi mét. Rừng thuần loài tự nhiên như thế này rất hiếm trên thế giới. Khi hoa nở vào khoảng tháng năm đến tháng bảy, tán cây chuyển màu tím hồng rực rỡ.

Cả nhà có biết rằng trong khu vực Pù Mát còn có một bảo vật khác không? Một bảo vật không phải bằng vàng, không phải bằng gốm sứ, mà được khắc thẳng vào vách đá núi vôi.

Bia Ma Nhai. Tấm bia khắc chữ Hán vào năm một nghìn ba trăm ba mươi lăm, theo lệnh của Thái Thượng Hoàng Trần Minh Tông, ghi lại chiến thắng của quân Trần trước quân Ai Lao xâm phạm biên cương. Kích thước khoảng hai mét một nhân một mét sáu. Mười bốn dòng, một trăm năm mươi lăm chữ. Không có hoa văn trang trí. Chỉ là chữ khắc vào đá, uy nghiêm và bền vững qua gần bảy trăm năm. Bộ Văn hóa đã công nhận đây là Bảo vật Quốc gia.

Trước khi kết thúc, mình nói thêm về công tác bảo tồn.

Năm hai nghìn hai mươi bốn, đội kiểm lâm Pù Mát thực hiện năm trăm sáu mươi ba ca tuần tra. Họ tháo gỡ được ba trăm lẻ tám chiếc bẫy động vật. Mỗi chiếc bẫy sót lại trong rừng có thể giết hại động vật quý hiếm mà không ai biết. Họ đẩy đuổi bốn mươi chín đối tượng xâm phạm trái phép và cứu hộ ba mươi lăm cá thể động vật, trong đó hai mươi cá thể được tái thả về tự nhiên.

Ba trăm lẻ tám chiếc bẫy trong một năm. Ở một khu rừng duy nhất.

Pù Mát không chỉ là nơi để ngắm. Nó là nơi mà buổi sáng tiếng vượn vang lên từ những tán cây ven sông Giăng, nơi một tấm bia đá gần bảy trăm năm tuổi vẫn đứng im lặng giữa núi rừng, và nơi mái nhà cuối cùng của một loài linh trưởng trên trái đất này vẫn còn xanh.