Vũng Rô

Có những vùng đất vừa là cảnh quan vừa là ký ức, và ký ức ở đó không phải loại ký ức mờ nhạt dễ quên mà là loại ký ức gắn với những quyết định sống còn của một thời kỳ lịch sử. Vũng Rô là một nơi như vậy.

Vũng Rô là vịnh biển nằm ở phía nam khu vực Phú Yên cũ, nay thuộc xã Hòa Xuân, tỉnh Đắk Lắk. Cảng Vũng Rô cách trung tâm Tuy Hòa khoảng hai mươi lăm cây số về phía nam. Vịnh rộng khoảng một nghìn sáu trăm bốn mươi héc ta mặt nước, được các dãy Đèo Cả, Đá Bia và Hòn Bà che chắn ở ba hướng. Chính sự che chắn tự nhiên này tạo ra một vùng nước kín gió, lặng sóng và khó quan sát từ bên ngoài. Đó cũng là lý do người ta chọn nơi đây trong kháng chiến.

Câu chuyện lịch sử của Vũng Rô gắn với Đường Hồ Chí Minh trên biển, tức là hành trình bí mật vận chuyển vũ khí và đạn dược từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam bằng đường biển. Tháng năm năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, Tỉnh ủy Phú Yên nhận nhiệm vụ tìm địa điểm tiếp nhận vũ khí bằng đường biển. Theo Báo Nhân Dân, sau khi đánh giá kỹ địa hình, tình hình địch ta và sự ủng hộ của người dân địa phương, hội nghị liên tịch tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn đã thống nhất chọn Bến Vũng Rô.

Trong vòng chưa đầy bốn tháng, từ tháng mười một năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn đến tháng hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, Vũng Rô đã đón bốn chuyến Tàu Không Số. Đây là cách gọi phổ biến cho những con tàu không mang biển số, làm nhiệm vụ vận chuyển bí mật trong đêm. Mỗi chuyến đến trong đêm tối, bốc dỡ nhanh, cất giấu và chuyển về căn cứ trước khi trời sáng. Đây không phải công việc của vài người, mà là nỗ lực phối hợp của nhiều người trong điều kiện địch kiểm soát rất gắt gao.

Chuyến thứ tư là chuyến gây xúc động nhất. Tàu cập bến trong đêm mười lăm tháng hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm. Sáng hôm sau, tàu bị đối phương phát hiện. Đứng trước tình thế cực kỳ nguy hiểm, để giữ bí mật cho toàn bộ tuyến vận chuyển chiến lược trên biển, lực lượng ta đã phá hủy con tàu cho chìm xuống biển tại khu vực Bãi Chùa trong vịnh. Quyết định đó có nghĩa là chấp nhận mất đi phương tiện và hàng hóa để tuyến đường bí mật vẫn còn nguyên vẹn cho những chuyến đi tiếp theo ở nơi khác.

Ngày mười tám tháng sáu năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, Vũng Rô được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Khu di tích bao gồm vịnh và các điểm gắn với câu chuyện Tàu Không Số, trong đó Bãi Chùa là khu vực vùng lõi bảo vệ.

Bên cạnh lịch sử, Vũng Rô còn là một cảnh quan biển đẹp. Trong vịnh có nhiều bãi nhỏ với những cái tên dân dã: bãi Lách, bãi Mù U, bãi Ngà, bãi Chùa, bãi Chân Trâu, bãi Hồ, bãi Hàng, bãi Nhỏ, bãi Chính, bãi Bàng, bãi Lau, bãi Nhãn.

Đứng trên Đèo Cả nhìn xuống vịnh Vũng Rô, cảnh quan núi ôm biển hiện ra rất rõ. Đây là góc nhìn giúp hiểu vì sao người ta chọn nơi này: được che chắn từ ba phía, vịnh kín gió, dễ tiếp cận từ phía trong nhưng khó quan sát từ ngoài biển. Đó là địa hình lý tưởng cho một bến tiếp nhận bí mật trong kháng chiến.

Vũng Rô dạy chúng ta cách nhìn cảnh quan không chỉ bằng mắt mà còn bằng ký ức. Vịnh nước xanh, núi bao quanh, bình yên và đẹp, nhưng bên dưới mặt nước ấy có một con tàu đã chìm để giữ bí mật cho cả một tuyến đường chiến lược. Câu chuyện đó, kể không cần phóng đại, đã đủ nặng để người nghe nhớ mãi.