Y Tý
Ở cực tây của huyện Bát Xát, Lào Cai, có một vùng đất mà mây không phải thứ nhìn từ xa, mà là thứ đi xuyên qua. Y Tý là nơi mà bản làng, ruộng bậc thang và đường núi cùng hòa vào nhau trong không khí lạnh của độ cao vùng biên giới.
Cả nhà đang đến Y Tý, xã vùng cao và biên giới thuộc huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Có hai tuyến đường lên đây: từ Bản Vược đi Mường Hum rồi đến Y Tý khoảng năm mươi cây số, hoặc từ Bản Vược đi Trịnh Tường rồi đến Y Tý khoảng năm mươi hai cây số. Cả hai hướng đều vắt qua địa hình chia cắt mạnh, mây thường giăng kín mặt đường buổi sớm, và cảnh núi đồi bày ra sau mỗi khúc cua như chưa từng có ai nhìn trước.
Điểm đầu tiên trong cụm Y Tý mà cả nhà nên biết là thôn Choản Thèn. Đây không phải tên ngẫu nhiên: theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Lào Cai, Choản Thèn là một trong những thôn cổ của xã Y Tý, hình thành cách đây khoảng ba trăm năm, toàn thôn là người Hà Nhì Đen. Năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai chính thức công nhận Choản Thèn là điểm du lịch. Khi bước vào thôn, cả nhà đang đi trong một không gian văn hóa đang sống, không phải bảo tàng ngoài trời.
Cảnh quan cốt lõi của Y Tý là ruộng bậc thang thung lũng Thề Pả. Báo Lào Cai cho biết quần thể ruộng bậc thang này có diện tích trên hai trăm ba mươi ba héc ta, nằm chủ yếu trên địa phận các thôn Lao Chải, Choản Thèn, Sín Chải của xã Y Tý và thôn Phìn Chải thuộc khu vực Ngải Thầu. Từ tháng mười năm hai nghìn không trăm mười lăm, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng ruộng bậc thang thung lũng Thề Pả là Di tích quốc gia danh lam thắng cảnh. Mỗi thửa ruộng ở đây là kết quả của nhiều thế hệ cư dân vùng cao canh tác, không chỉ là cảnh đẹp để chụp ảnh.
Thời điểm đẹp nhất là cuối tháng tám đến đầu tháng chín, khi lúa ở Thề Pả chuyển vàng. Đây cũng là vụ lúa duy nhất trong năm của đồng bào Mông và Hà Nhì ở đây, vụ lúa mà cả năm của một gia đình dồn vào đó.
Văn hóa Hà Nhì Đen ở Y Tý nổi bật với nhiều yếu tố còn giữ được. Cổng thông tin điện tử tỉnh Lào Cai ghi Choản Thèn còn lưu giữ nhà truyền thống, nghề đan lát, thêu hoa văn thổ cẩm, nấu rượu, trang phục, món ăn, dân ca, dân vũ, lễ hội và trò chơi dân gian. Lễ hội Khô Già Già, lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm hai nghìn không trăm mười bốn. Lễ hội lan ra nhiều thôn bản người Hà Nhì ở Y Tý, A Lù, A Mú Sung và nhiều xã khác trong huyện Bát Xát, tiếng chiêng và tiếng khèn vang trong không khí lạnh của vùng biên, gọi mùa màng về.
Với những ai muốn trải nghiệm thêm, có bốn tuyến trekking ở Y Tý: Mò Phú Chải xuống Lao Chải, Choản Thèn đến thác Thiên Sinh, Y Tý đến đỉnh Cú Nhù San và Y Tý đến đỉnh Lảo Thẩn. Lảo Thẩn cao khoảng hai nghìn tám trăm sáu mươi mét, được gọi là nóc nhà Y Tý, và cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn đã được xếp hạng danh lam thắng cảnh cấp tỉnh.
Ngoài trekking, Y Tý còn có dịch vụ homestay trong nhà người Hà Nhì, tắm lá thuốc núi, và thuê trang phục Hà Nhì truyền thống để cả nhà hiểu thêm về cộng đồng đang sống ở đây.
Đứng ở Thề Pả vào buổi sớm, khi mây từ thung lũng dâng lên phủ ngang mặt ruộng và chỉ còn thấy những dải vàng lúa chín nhô lên giữa màu trắng, cả nhà sẽ hiểu tại sao người ta lặn lội hơn năm mươi cây số đường núi để đến đây. Y Tý không phải điểm dừng chân, mà là nơi để thật sự ở lại.