Yến sào Khánh Hòa và vị tổ nghề trong cơn bão
Bên vách một hang đá ngoài đảo, con chim yến dùng mỏ ép từng sợi nước bọt trắng mảnh lên đá. Nó chẳng tha về một cọng rơm nào. Sợi sau đắp lên sợi trước, hết sợi này lại đến sợi khác. Dần dần, những sợi ấy thành một chiếc tổ nhỏ trông như cái chén con, thường màu trắng, có chiếc lại ửng hồng. Ở vùng biển Khánh Hòa, chim làm xong tổ lần đầu phải mất chừng một trăm hai mươi ngày. Tức là chừng bốn tháng, đủ cho cả nhà mình thấy trăng tròn rồi lại khuyết bốn lần.
Còn chuyện người Khánh Hòa kể về nghề lấy yến sào thì bắt đầu từ một cơn bão. Tương truyền vào khoảng năm một nghìn ba trăm hai mươi tám, ông Lê Văn Đạt, một vị đề đốc thủy quân nhà Trần, đi một chuyến xa về phương Nam để lo việc quan. Trên thuyền có ông, có cả quân lính đi theo. Giữa biển, thuyền gặp bão lớn. Gió quật, sóng xô. Thuyền không chìm. Sóng gió cứ đẩy con thuyền đi mãi, cho tới khi nó dạt vào đảo Hòn Tre.
Theo lời truyền lại, khi biển đã yên, ông tìm ra ở vùng biển nay thuộc Khánh Hòa những hòn đảo có chim yến làm tổ trong hang. Cùng với quân lính của mình, ông dò ra cách lấy được tổ trên vách hang. Rồi ông cắt cử người ở lại canh giữ các đảo, trông nom nguồn tổ quý để nó không mất đi. Những người làm nghề yến ở đây tôn ông là thủy tổ của nghề mình.
Trên đảo Hòn Tre, nơi con thuyền trong chuyện cũ dạt vào, có một làng đảo tên là Bích Đầm. Nước quanh làng quanh năm xanh như ngọc bích, và tên làng gắn với làn nước ấy. Ở đình Bích Đầm, dân làng thờ ông Lê Văn Đạt làm phúc thần, vị thần lành che chở cho cả làng.
Sáng sớm mùng mười tháng Năm âm lịch, trên Hòn Nội đã có bóng người qua lại. Người ta vẫn gọi hòn đảo này là cái nôi của nghề yến sào Khánh Hòa. Những người thợ yến lâu năm đã có mặt, cùng những lớp người theo nghề về sau. Nhiều thế hệ cùng về một hòn đảo. Họ sắm sửa lễ vật, có hương có đèn, có trà và trái cây. Năm nào cũng vậy, đúng ngày này, trên đảo có lễ giỗ tổ nghề yến.
Lúc này, khói hương đã bay lên trước đền thờ tổ. Người làm nghề yến dâng hương tưởng nhớ vị thủy tổ. Rồi họ dâng hương lên một vị nữa, vị mà dân đảo tôn là Đảo chủ Thánh Mẫu. Hôm nay, lễ sẽ kéo dài cả ngày.
Nhiều người đứng trước đền thờ hôm nay đã quen việc lấy tổ qua rất nhiều năm. Việc ấy là việc của người lớn. Mình chỉ được nghe kể lại thôi. Xưa kia, ở những hang rộng, người thợ dựng một bộ giàn bằng tre dọc theo vách, trông như giàn giáo xây nhà. Có nơi, họ dùng một cây tre thẳng còn giữ các mấu nhánh. Dân trong nghề gọi cây tre ấy là cây cội, gọi việc này là đi cội.
Trời nắng hay trời mưa gió, người thợ vẫn đi xem hang. Hang nào cần mấy cây cội, mỗi cây dài bao nhiêu, họ thuộc lòng như thuộc đường về nhà. Đến lúc hái, người thợ hái thật khéo, để chiếc chén trắng còn nguyên vẹn. Có những nhà, cái nghề ấy đã đi qua ba, bốn đời người.
Mỗi năm, người thợ chỉ hái tổ hai lần. Lần trước vào tháng Ba, tháng Tư, lần sau vào tháng Bảy, tháng Tám âm lịch. Xong lần hái thứ hai, người thợ để cho đàn chim yên ổn mà sinh sôi.
Nhiều đời sau, trên các đảo yến vẫn có những người giữ đảo. Họ sống trong những ngôi nhà dựng gần hang, ngày ngày trông hang, trông chim. Mỗi tuần, chỉ có một chuyến thuyền tiếp tế ghé qua. Những buổi chiều rảnh, họ chơi bóng chuyền, đánh cờ hay gảy đàn ghi ta. Đôi khi, họ còn giúp những người đánh cá gặp nạn ngoài biển. Có người ở với đảo hết năm này sang năm khác.
Trước đền thờ tổ trên Hòn Nội, những người làm nghề nói lời biết ơn tổ nghề và các vị thần linh. Họ cầu cho mùa lấy tổ suôn sẻ, cho người đi biển được bình an. Cách lấy tổ, cách làm yến sào của người thợ yến Khánh Hòa giờ đã được ghi nhận là di sản văn hóa của cả nước. Lễ hội trên đảo hôm nay cũng vậy.
Tổ yến được quý từ lâu lắm rồi. Ngày xưa, trên bàn vua chúa có tám món quý hiếm, gọi chung là bát trân, và yến sào là một trong tám món ấy. Thời các chúa Nguyễn, yến sào còn là một trong những món hàng quan trọng mà xứ Đàng Trong bán ra nước ngoài.
Người đời sau kể rằng, đến thời Tây Sơn, có một người phụ nữ được giao trông coi, bảo vệ các đảo yến và cả quần đảo Hòn Tre. Tên bà là Lê Thị Huyền Trâm, con cháu dòng họ Lê của vị thủy tổ. Bà tổ chức cho người đi lấy tổ yến, lo cả việc đem yến sào đi bán, để nhà Tây Sơn có thêm tiền của.
Bà được người dân tôn là Đảo chủ Thánh Mẫu. Người ta lập miếu thờ bà ngay trên đảo yến, và trên Hòn Nội có một pho tượng bà. Vị được dâng nén hương thứ hai sáng nay chính là bà. Mùng mười tháng Năm âm lịch là ngày giỗ của bà, cũng là ngày giỗ tổ nghề yến ở nơi đây.
Hôm nay, con cháu dòng họ Lê ở Vĩnh Nguyên và ở Phước Hải cũng về đảo dự lễ, như con cháu về nhà ngày giỗ ông bà.
Trên mặt nước, hội thi lắc thúng chai bắt đầu. Mỗi người lớn ngồi trong một chiếc thúng tròn, lắc cho thúng xoay tít trên sóng. Chiếc thúng quay hết vòng này đến vòng khác. Người trên bờ đứng xem, mắt quay theo từng vòng thúng.
Cả ngày, đàn chim yến đã bay đi kiếm ăn ngoài trời rộng. Chiều xuống, trời nhá nhem, chim mới trở về. Từng con vút vào lòng hang tối, nhanh và chuẩn. Mỗi con bay thẳng về chiếc tổ trắng của mình trên vách đá. Không con nào nhầm tổ.